शुक उवाच—एवं गोप्यः विविधानि गीतानि विलापांश्च कुर्वन्त्यः, कृष्णदर्शनलालसया साश्रुनेत्राः सुषुवुरिति, हे राजन्। तासां तदनुरागवशेन विलपमानानां मध्ये तदाऽऽसीद् हरीः, यस्य कमलवदनं स्मितमुदितं, पीताम्बरधारी, हारमण्डितः, यः कन्दर्पमपि मोहयति। प्रियस्य साक्षादागमने गोपीनां नेत्राणि हर्षोत्फुल्लानि बभूवुः; सर्वाः सहसा उत्तस्थुः, जीवनमिव पुनः शरीरेषु प्रविष्टम्। काचिद् उल्लसितचित्ता भगवतः कमलकरं कृताञ्जलिना गृहीत्वा स्थितवती, अपराऽस्य चन्दनाङ्कितभुजमात्मस्कन्धे निवेश्य तुष्टाव। काचिद् तन्वी भगवत्-चर्वितं ताम्बूलं कपोलयोः मध्ये कृताऽञ्जलिना जग्राह, अपराऽनुरागदग्धा भगवतः पदकमलं स्तनयोरन्तरं न्यवेशयत्। काचिद् स्नेहपारवश्याद् भ्रुकुटिं कृत्वा, तिव्रप्रेमविकारेण, कपोलाधः कुटिलदृष्ट्या तं ताडयन्तीव दन्तान् निपीड्य स्थितवती। अपराऽकपाटनेत्रा भगवतः कमलवदनं निरन्तरं पश्यन्ती, तेनापि तृप्तिं न प्राप, यथा मुनयः तस्य पादयोः कदापि तृप्तिम् न लभन्ते। काचिद् नेत्राणि निमील्य, तानि द्वाराणि कृत्वा तं हृदयं प्रवेश्य, रोमाञ्चिताङ्ग्या योगिन्यः सुखमिव तं स्नेहात् परिष्वज्य स्थितवती। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन परममुत्सवमिव अनुभूय, वियोगदुःखं परित्यज्य, यथा ज्ञानलाभे जनाः दुःखं त्यजन्ति, तथैव बभूवुः। तासां दुःखविनिर्मुक्तानां मध्ये भगवानच्युतः स्वश्रियं दीप्तिमिव बिभ्रद् विरराज, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः सर्वाः भगवानं यमुनातटं निनीय, यत्र मल्लिकामन्दारपुष्पैः सुमनोहरं, सुरभिगन्धिवातैः, भ्रमररवैः च रमणीयं स्थलम् आसीत्। तत्र, शरदिन्दुकरसमूहैः तमोनाशिते शुभे स्थले, कृष्णस्य चलकरसंस्पर्शात्, स्फटिकसदृशे, स्निग्धे च बालुकातले, ताः प्रियदर्शनानन्देन वेदाः प्रयोजनमिव प्राप्ताः, स्वस्मिन्नुत्तरवासांसि प्राङ्गणं कृत्वा, स्तनाङ्कितरागलिप्तानि, तस्मै प्रियतमे सन्न्यास्य, आसनं विविधानि। तत्रोपविश्य भगवान् योगिभ्यः हृदयासने स्थितः, गोपीजनसमाजे श्रीमद्रूपधारी, त्रैलोक्यलक्ष्मीधाम्ना विराजमानः, पूज्यमानो बभूव। ताः सर्वाः हास्यैः, वाक्चातुर्यैः, चञ्चलकपोलैः, तं कामदीपनं भगवन्तं पूजयन्त्यः, करैः जानुपृष्ठे तस्य पादस्पर्शं कृत्वा, किंचित् कृत्रिमकोपेन सस्मितं वचनं ऊचुः। गोप्य ऊचुः—"यो जनः प्रियं कुर्यात्, तस्य प्रियं प्रतिकुर्वन्ति केचन; अन्ये तु न तथा; केचित् न कस्यचित् कुर्वन्ति। एषां मध्ये कः श्रेष्ठः, भगवन्, तद् ब्रूहि।" श्रीभगवानुवाच—"ये परस्परं स्वार्थाय एव प्रियं कुर्वन्ति, ते मित्रवत्; तत्र न स्नेहो न धर्मः, केवलं स्वार्थमेव। ये तु अप्रियमपि प्रियं कुर्वन्ति, यथा मातापितरौ, तत्र दोषाभावः, स्नेहधर्मौ च उत्तमौ। केचित् तु प्रियं कुर्वन्तं अपि न प्रियं कुर्युः, किं पुनरप्रियम्; ते स्वात्मतुष्टाः, आत्मन्येव पूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धावमानिनः।" "अहं तु, सख्यः, प्रियतमेभ्यः अपि प्रियं न करोमि, तेषां भक्त्यर्थम्; यथा दरिद्रः धनलाभे प्राप्ते तदनन्तरं नष्टे, तत्रैव चित्तं निबध्नाति, अन्यं न जानाति। एवं यूयं दुर्बलाः, मम सेवार्थं लौकिकवेदिकधर्मान् परित्यज्य, मां प्रत्यक्षं पूजयन्त्यः, अहं स्वयमात्मानं गुहयामि, यथा मयि द्वेषो न जायेत, हे प्रिये।" "अहं तु, न स्वर्गायुषा अपि, न शुद्धां भक्तिं प्रतिपद्ये; या भगवति मयि दुष्करगृहश्रृङ्खलां भित्त्वा कृतवत्यः, तासां पुण्यकर्माणि एव तासां प्रतिफलानि स्युः।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः—"गोप्यः प्रबोधनं" इत्युपसंहरति। यदा योगरूपा भक्तिः भगवति वासुदेवे समर्प्यते, शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय जनयति। यदा च मनः, इन्द्रियवृत्तिभिः, विषयेषु सुखदुःखभेदं न गृह्णाति, तदा एवात्मानमात्मना निरपेक्षं, समदर्शिनं, अनादानवर्जिनं, परं स्थितिं प्रपश्यति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स भगवान् एक एव, बहुधा विषयभेदादिव्यवस्थितः दृश्यते। यावत् योगेन परिपूर्णतया, तावत् योगीहैव काम्यं परमं प्राप्नोति—सर्वविषयवैराग्यं। एकं ज्ञानं, बहिरिन्द्रियैः, मायया, विषयरूपेण, निर्गुणं ब्रह्म सगुणतया शब्दादिलक्षणं दृश्यते। यथा महत्तत्त्वं अहङ्काररूपेण त्रिविधं, पञ्चविधं, स्वाधीनं, एकादशविधं विश्वाण्डरूपं जगदुत्पत्तिं करोति, एवं योगी श्रद्धाभक्तियुक्तः, निरन्तरं योगाभ्यासशीलः, एकचित्तः, अनासक्तः, समदृष्ट्या साक्षात्करोति। एवं ब्रह्मदृष्टिं, प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वविवेचनं, गूढं ज्ञानं प्रोक्तम्। यथा एकः पदार्थः अनेकेन्द्रियद्वारैः पृथगिव दृश्यते, तथैव भगवान्, नानाशास्त्रमार्गैः, एक एव न विभज्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, सन्यासेन च—एतेषां योगाङ्गानां, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मेण, आत्मतत्त्वदर्शनात्, दृढवैराग्येण च, सगुणनिर्गुणरूपेण भगवानात्मदर्शिना प्राप्यते। चतुर्विधं भक्तियोगं, तथा यद् कालाभावे लीनं जीवेषु, तत्ते प्रोक्तम्। अविद्याकर्मजन्यं जन्ममरणचक्रं, यत्र जीवः प्रविश्यापि स्वपथं न वेत्ति, तदपि उक्तम्। एतद् दुष्टाय, अशान्ताय, दम्भिकाय, द्वेषिणे, बहिर्याजकाय, लोभिने, गृहाशक्तचित्ताय, अदत्तभक्ताय, भक्तद्वेषिणे च न कदापि वक्तव्यम्। इति श्रीमद्भागवतपुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः "गोप्यः प्रबोधनम्" समाप्तम्।