शुद्धदर्शिन्या बुद्ध्या, योगवैराग्ययुक्तः पुरुषः, अस्मिन् मायया निर्मिते लोके शरीरेऽसक्तः स्थितिं कर्तुमर्हति। एवं तु भगवतीं कथा शुकः प्रवक्तुम् आरभते। स तु राजन्, गोप्यः विविधैः गीतविलापैः कृष्णदर्शनलालसाः उन्मत्तवत् रुरुदुः। तासां विलापमधुरं श्रुत्वा, तत्रैव हरिः स्वपद्ममुखं स्मयमानं पीताम्बरधरः, सुमनोहरमालाविभूषितः, स्वयमेव कामदेवमपि मोहितुम् समर्थः, तासां मध्ये प्रादुरबभूव। प्रियस्य आगमनं दृष्ट्वा, तासां नेत्राणि हर्षविकसितानि, सर्वाः सहसा उत्तस्थुः, यथा प्राण एव पुनः शरीरमाविशत्। काचित् प्रमुदिता भगवत्पद्मकरं स्वकरयोरञ्जलिना जग्राह; अन्यैका तस्य चन्दनरूषितबाहुं स्वस्कन्धे निवेशयामास। काचित् तन्वी भगवत्प्रीतभुक्तां ताम्बूलपर्णीं कर्पटिकाभ्यां जग्राह; अन्यैका तु उत्कण्ठया दग्धा तस्य पद्मपदं स्वस्तनयोरन्तरे न्यवेशयत्। काचिद् विरक्तभ्रूभङ्गा, प्रेमपरिवर्तितचित्ता, कटाक्षैः तं ताडयन्तीव, दन्तान् ओष्ठान्तर्गतान् कृत्वा तस्थौ। अन्यैका, निमेषरहिताक्ष्या, तस्य पद्ममुखं पश्यन्ती, तृप्तिं न जगाम, यथा मुनयः अपि तस्य चरणयोः कदापि न तृप्यन्ति। काचिद् नेत्रान् निमील्य, तं नेत्ररन्ध्रेण हृदि प्रविश्य, रोमाञ्चिताङ्ग्या योगिनः सुखेन तं समालिङ्गयत्। सर्वाः केशवदर्शनसुखेन परमोत्सवमासाद्य, विरहदुःखं विस्मृत्य, यथा विज्ञानप्राप्तौ जनाः दुःखं जहाति, तथा ताः प्रमोदिता अभवन्। तासां शोकविमुक्तानां मध्ये भगवान् अच्युतः, स्वशक्तिसंयुक्तः पुरुष इव, अधिकं विराजमानः बभूव। ताः सर्वाः भगवन्तं गृहीत्वा, यमुनातटमधुरे, मल्लिकामन्दारसुगन्धिपुष्पसमाकीर्णे, सुरभिसंीरिते, भ्रमरनिनादिते रम्ये स्थल उपानयन्। तत्र, शरत्पूर्णचन्द्रकान्त्याः तमो निवारिते, कृष्णस्य चलकरस्पर्शसुकुमाररजसि, स्फटिकसदृशे शुभ्रे च सिक्ते, ताः प्रियदर्शनसुखेन वेदवत् प्रयोजनं प्राप्य, निजोत्तरीयैः स्तनरागलिप्तैः प्रियतमस्यासनं चकारुः। तस्मिन्नासने, योगिनां हृदयासनस्थ इव, श्रीभगवान् गोपीजनसमाजे, त्रैलोक्यश्रियः एकमात्रनिलयः, पूज्यमानः, विराजमानः उपविवेश। ताः तं कामप्रदीपं हास्यैः, विलासवलोकनैः, भ्रूकुटीविलासैः, चरणान् गोदोहितहस्तैः स्पृशन्त्यः, स्तुत्वा, किंचित्कोपमिव दर्शयन्त्यः, प्रीत्या वाक्यम् ऊचुः— "योऽनुरज्यते, तेनापि प्रेम्णा प्रत्यनुरज्यते; अन्योऽनुरागं न करोति; कश्चिद् उभयत्र न रज्यते। भगवन्, एषां मध्ये कः श्रेष्ठः?" इति। भगवान् उवाच— "ये स्वार्थाय परस्परं स्नेहं कुर्वन्ति, ते मित्राणि, तत्र न स्नेहः, न धर्मः, केवलं स्वार्थः। ये तु अननुरक्तेषु अपि स्नेहं कुर्वन्ति, मातापितराविव, तेषां स्नेहः धर्मश्चोत्तमः। ये तु प्रेम्णा प्रेम्णा प्रति न रज्यन्ते, न चान्येषु, त एव आत्मतृप्ताः, आत्मारामाः, कृतघ्नाः, वृद्धदूषकाः। अहं तु, प्रियाः, भक्त्यर्थं, भक्तवत्सलः, नापि प्रेम्णा प्रत्यनुरज्ये, यथा दरिद्रो धनलाभे विहाय तद्विचिन्तनपरः भवति। यूयं तु, दुर्बलाः, मम सेवायै, लोकवेद्यकर्माणि परित्यज्य, मां साक्षात्पूज्य, अहं स्वयमेव आत्मानं गुहयामि, यथा मन्यध्वं, न दोषं कुर्वीत। अहं तु, देवजीवितपर्यन्तेनापि, न शक्नोमि, युष्माकं निष्कलङ्कभक्तेः प्रतिकारं कर्तुम्; गृहपाशदृढं भित्त्वा ये मां प्रेयसीकृत्य भजन्ति, तेषां पुण्यैः एव तेषां प्रतिदानं स्यात्।" एवं रासमण्डले भगवतः गोपीसंवादेन, गोपीसमाश्वासनाख्यं द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायाम् समाप्तः। ततः, भगवद्भक्तिरूपा योगः भगवति वासुदेवे यदा प्रवर्तते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मदर्शनायोत्पद्यते। यस्य मनः इन्द्रियवृत्त्या विषयेषु, सुखदुःखयोः, भेदं न गृह्णाति, स तदा आत्मनात्मानं विरक्तं समदर्शिनं, ग्रहत्यागवर्जितं, परमावस्थायाम् अवस्थितं पश्यति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स भगवान् एक एव, विषयाद्यभेदेन पृथगिव दृश्यते। एवं पूर्णयोगेन योगी यावत् सर्वेषु वस्तुष्वनासक्तिं लभते, तावत् एव स सिद्धिम् आप्नोति। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखेन्द्रियैः, मायया, शब्दादिरूपेण गुणवदिव दृश्यते, यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च, स्वाधीनं, एकादशरूपं ब्रह्माण्डं भविष्यति, यत्र विश्वं जायते। एवं श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं योगाभ्यासेन, एकाग्रचित्तः, विरक्तः, समदर्शी, स एव एतत् तत्त्वं पश्यति। एवं ब्रह्मदृष्टिं, प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वविवेकदात्रीं, गूढां विद्याम् उक्तां। यथा एकं वस्तु, गुणैः युक्तं, इन्द्रियद्वारैः पृथगिव दृश्यते, तथैव भगवान्, विविधशास्त्रमार्गैः उपगम्यमानः, न विभज्यते। कर्मणा, यज्ञेन, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, मनोनिग्रहैः, कर्मत्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माभ्यां, आत्मतत्त्वविज्ञानात्, दृढवैराग्येण, सगुणनिर्गुणयोः भगवतः साक्षात्कारः स्वात्मदर्शिना लभ्यते। एवं चतुर्विधं भक्तियोगं, यच्च कालप्रवेशेऽव्यक्ते लीयते, तदपि मया कृत्स्नं वर्णितम्। जीवस्य अज्ञानकर्मजनितानि बहूनि संसारचक्राणि, यत्र आत्मा प्रविशत्, स्वमार्गं न वेत्ति। एषा विद्या, दुष्टाय, शठाय, गर्विणे, द्वेषिणे, बाह्यधार्मिकाय च, कदापि न प्रोक्तव्या। एवं श्रीमद्भागवते दशमे स्कन्धे, रासमण्डलवर्णनपूर्वकं, गोपीभक्तिसंवादं, योगज्ञानवैराग्यप्रशंसां च, भक्तियोगस्य माहात्म्यं, साक्षात्कारस्य मार्गं च, शुकदेवेन परमार्थदर्शिना सम्यग् उपदिष्टम्।