यदा वस्तुविषयकज्ञानोपायः तद्विषयकबोधशक्तिश्च नश्यतः, तदा तद् 'प्रलय' इति कथ्यते। यदा विषयज्ञानसहितं 'अहं' इति भावः उदेति, तदा तद् 'जन्म' इति निगद्यते। यथा नेत्रं वा तस्य अवयवाः दृष्ट्यशक्तिं ह्रास्यन्ति, तदा द्रष्टुः दृष्टिशक्तिरपि नश्यति; एवं द्वयोः दोषेण दृश्यं समाप्तमिति। अतः आत्मनोऽयं गतिं ज्ञात्वा, न भयं न शोको न मोहः साधोः; असङ्गः पण्डितः यथायोग्यमिह वर्तेत। विवेकयुक्तया बुद्ध्या, योगेन वैराग्येण च संयुक्तः, मायामयमिमं देहमपि अनादृत्य, तत्रैव स्थितः वर्तेत। एवं शुकः उवाच—ताः गोप्यः, विविधैः गीतविलापैः कृष्णदर्शनलालसाः, उच्चैः रुरुदुः, हे राजन्। तदा हरिः तासां मध्ये प्रादुरासीत्, स्फुरितकमलवदनः, पीताम्बरधारी, माल्यभूषितः—स एव यः कामदेवमपि मोहितवान्। ताः प्रियं पुनः प्राप्तम् दृष्ट्वा, प्रमोदितलोचनाः, सर्वाः एकैवोत्थाय, इव प्राणाः शरीरेषु पुनः प्रविष्टाः। काचिद् हर्षेण हरिपद्मकरं अञ्जलिना गृहीत्वा स्थितवती; अपराऽपि तस्य चन्दनाङ्कितबाहुं स्कन्धे निधाय। काचिद् सुकुमारिका तेन चर्वितं ताम्बूलं कर्पटेन गृहीत्वा पपौ; अपराऽपि कामातुरया तस्य पद्मपदं स्तनयोर्मध्ये न्यधात्। काचिद् भ्रूभङ्गेन, प्रेमवेगेन कम्पमाना, नयनकुञ्जरैः इव तं ताडयन्ती, दन्तान् ओष्ठे निपीड्य स्थितवती। अपराऽपि, अविचलितलोचना, तस्य कमलवदनं निरीक्ष्य, तृप्तिं न प्राप, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः कदापि न तृप्यन्ति। काचिद् अपि, नेत्रनलिकाभ्यां तं हृदि प्रवेश्य, नेत्राणि निमील्य, रोमाञ्चिताङ्ग्या योगसुखेन तं आलिङ्ग्य स्थितवती। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, परमोत्सवमिव अनुभूय, विरहदुःखं त्यक्तवन्त्यः, यथा प्राज्ञाः विज्ञानलाभे दुःखं त्यजन्ति। ताः दुःखविमुक्ताभिः परिवृतः भगवान् अच्युतः अधिकं विराजते स्म, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः समादाय भगवान् यमुनातटं प्रविवेश, यत्र मल्लिकामन्दारसुगन्धिपवनैः, भ्रमरगुञ्जितैः सुसज्जितं, शुभ्ररेणुना भूषितं, शरत्पूर्णचन्द्रप्रभया तमो नाशितम्। तत्र कृष्णस्य चलहस्तेन, शुभ्रस्निग्धरेणुना शोभिते, सौम्ये सुकुमारे च तटे, ताः प्रियदर्शनसुखेन दुःखमुक्ताः, यथा वेदाः स्वलक्ष्ये प्राप्य विश्राम्यन्ति, स्वस्तनाङ्कितैः उत्तरीयैः प्रियस्यासनं चक्रुः। तत्रोपविश्य भगवान् योगिनां हृदयासनं स्वीकृत्य, गोप्यः मध्ये विराजमानः, त्रीणां लोकानां श्रीनिवासः, पूजितः सञ्जगौ। ताः तं कामप्रदीपकं हास्यैः, विलासविलोकनैः, भ्रूविलासैश्च, चरणौ हस्तैः अङ्के स्थापयित्वा, किंचित् कृतककोपेन, स्तुत्वा, इदं प्राहुः—"यो हि प्रियं स्नेहं करोति, तस्मै प्रियं प्रत्युपकुर्यात्; अन्यो विपरीतम्, कश्चित् उभयं न करोति। एषां को धर्मः, ब्रूहि नः, भगवन्।" श्रीभगवान् उवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रियं करोति, तत्र न स्नेहो न धर्मः, केवलं स्वार्थ एव। यः अननुरागिणि प्रियं करोति, यथा मातापितरौ, तत्र स्नेहो धर्मश्च उत्तमौ। ये तु प्रियं कुर्वत्स्वपि न प्रियं कुर्वन्ति, किं पुनः अननुरागिषु, ते आत्मतृप्ताः, कृतघ्नाः, वृद्धदूषकाः। अहं तु, मित्राणि, भक्त्यर्थं अननुरागिषु अपि न प्रियं करोमि, यथा कश्चन दरिद्रः धनं प्राप्य तद्वियोगे तस्मिन्नेव लीनः अन्यं न जानाति। एवं यूयं, दुर्बलाः, मम अर्थे लौकिकवेदिककृत्यानि परित्यज्य, मम सेवनाय प्रवृत्ताः; युष्माभिः प्रत्यक्षं पूज्यमानोऽपि, अहं स्वयम् अपहृत्य आत्मानं, युष्माभ्यं कोपं न कर्तव्यं, प्रियतमा। अहं भवद्भिः निष्कलङ्कया भक्त्या, देवादायुः अपि प्रदाय, प्रतिपूर्तुं न शक्नोमि; यः स्नेहः गृहबन्धनानि छित्त्वा मयि कृतः, तस्यैव पुण्येन भवत्याः प्रतिफलं।" एवं तु एकत्रिंशत्तमेऽध्याये, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमंसंहितायां, 'गोप्याः प्रबोधनं' नामकं, दशमे स्कन्धे, प्रथमे भागे, समाप्तिः। यदा योगरूपा भक्तिः भगवति वासुदेवाय उपन्यस्यते तदा शीघ्रमेव वैराग्यं ज्ञानं च जायते, येन ब्रह्मसाक्षात्कारः सिध्यति। यदा मनः इन्द्रियक्रियया वस्तुषु सुखदुःखादिषु भेदं न गृह्णाति, तदा तस्मिन्नेव क्षणे आत्मानं स्वयमेव असङ्गं, समं सर्वत्र, त्यक्तग्रहद्वेषं, परं पदं प्रपश्यति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स एव भगवान्, एकः सन्, विषयादिभिः भिन्नवत् प्रतीयते। एतावता योगेन युक्तः योगी इच्छितं पदं प्राप्नोति, सर्वेषु वस्तुषु परिपूर्णवैराग्यं। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया, शब्दादिलक्षणं वस्तुस्वरूपे प्रतीयते, निर्गुणं ब्रह्म सगुणवद् दृश्यते। यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च स्वाधीनं, एकादशविधं ब्रह्माण्डरूपं जगत्कारणं भवति। एतद्विद्यते, श्रद्धया भक्त्या च योगं अनुवर्तते, एकाग्रमनाः, असङ्गः, विवेकदृष्ट्या युक्तः। एवं ब्रह्मदर्शनरूपं गूढं ज्ञानं प्रतिपादितं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेच्यते। यथा वस्तु गुणबहुलं सन्, इन्द्रियद्वारेण पृथग् दृष्टं न विभज्यते, तथा भगवानपि, विविधशास्त्रमार्गैः उपगम्यमानः, एक एव। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, कर्मत्यागेन च— योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणधर्मेण, आत्मतत्त्वविचारेण, दृढवैराग्येण च, गुणसगुणयोः भगवती आत्मदर्शना साध्यते।