यदा जीवः प्राणयुक्तशरीरेण लोकान् लोकान् विचरति, सततं कर्माणि कुर्वन् तेषां फलानि अनवरतं अनुभवति। तस्य शरीरं पञ्चभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च संयुतं तं अनुसरति; तस्य विनाशः मृत्युः, तस्य उत्पत्तिः जन्म इति कथ्यते। यदा विषयग्राहक-उपकरणं च विषयग्रहणशक्ति च नष्टे, तदा लयः इति उच्यते; विषयदर्शनसमये अहंकारः उद्भवति, तदा जन्म इति निर्दिश्यते। यथा चक्षुः वा तस्य अङ्गानि दृष्टिशक्तिं लुप्तानि स्युः, तदा दृष्टुः दर्शनशक्ति नष्टा भवति; एवं द्वयोः अनर्हयोः सति दृष्टिः समाप्ता। अतः, आत्मनः गमनं ज्ञायित्वा, धीरः आसक्तिहीनः, न भयम्, न दया, न मोहः कुर्वीत; यथायोग्यं अस्मिन लोके वर्तेत। यः योगेन वैराग्येण च युक्तबुद्धिः, सत्यदर्शना बुद्धिः, मायया निर्मिते अस्मिन लोके शरीरमविचिन्त्य वर्तते। एवं शुकः उवाच—गोप्यः विविधविलापैः गीतैः कृष्णदर्शनलालसया महता शोकविलापं कुर्वन्त्यः रुरुदुः। तदा हरिः तेषां मध्ये प्रादुरभवत्, पद्ममुखः, पीतवस्त्रः, माल्यशोभितः, कामदेवमपि मोहितुम् समर्थः। प्रियं पुनः प्राप्तम् दृष्ट्वा, गोपीनां नेत्राणि हर्षेण प्रस्फुरितानि, सर्वाः एकस्मात् जीवः पुनः शरीरे आगतः इव उत्थिताः। काचित् हर्षेण हरिपद्महस्तं स्वपाणिजालैः गृहीत्वा स्थिता; अन्याः तस्य चन्दनाङ्कितं भुजं स्वस्कन्धे स्थापयामास। काचिद् तन्वी तेन चुइतं ताम्बूलं स्वहस्तपुटैः गृहीत्वा हर्षिताः; अन्याः तृष्णया दग्धा तस्य पद्मपादं स्वस्तनयोः स्थापयामास। काचित् भ्रूभङ्गेन, प्रेमविकारेण, तिर्यक् दृष्टिभिः तं ताडयन्तीव, ओष्ठान्तर्गतदन्तैः रोषं दर्शयन्ती। अन्याः निम्मिषरहितैः नेत्रैः तस्य पद्ममुखं निरन्तरं पश्यन्त्यः, तं पिबन्त्यः अपि तृप्तिः न जाताः, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। काचित् नेत्रपुटेन तं हृदये प्रविश्य, नेत्रनिमीलनं कृत्वा, रोमाञ्चिताङ्ग्या योगिन्याः आनन्दे तं आलिङ्गयामास। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, विरहदुःखं त्यक्त्वा, यथा ज्ञानप्राप्तौ जनाः दुःखं त्यजन्ति, परमोत्सवम् अनुभवन्। तासु दुःखमुक्तासु, अच्युतः भगवन्, तेषां मध्ये अतिशोभित्, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः गृहीत्वा, भगवान् यमुनातटं प्रविश्य, यत्र मल्लिका-मन्दारपुष्पैः, सुरभिसमीरैः, भ्रमरनिनादैः, स्फुरितं तटम्। तत्र शीतलचन्द्रकिरणैः तमः नष्टम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, उज्ज्वलमृदुलवलुकया शोभितम्। ताः प्रियदर्शनानन्देन दुःखं विस्मृत्य, यथा वेदाः स्वलक्ष्यं प्राप्नुवन्ति, स्वस्तनाङ्गरागयुक्तैः उपरिवस्त्रैः तस्य आसनं निर्मितवन्त्यः। तत्र भगवान् योगिनां हृदयासने स्थितः, गोपीजनसमूहमध्ये एकमेव श्रीलक्ष्मीस्थानं रूपं धारयन् शोभितः। ताः हासैः, लीलादृष्टिभिः, भ्रूविलासैः, तं कामोत्पादकं पूजयन्त्यः, तस्य पादं स्पृशन्त्यः, तं स्तुत्वा, किंचित् कृतकक्रोधेन भाषन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—यः प्रेम्णा प्रेम्णा प्रत्युत्तरं ददाति, अन्यः तद्विपरीतं करोति; कश्चिद् न प्रेम्णा नापि प्रत्युत्तरं ददाति। भगवन्, एषु को धर्मः? कः उचितः? कथय। भगवान् उवाच—यः स्वार्थाय प्रेम्णा अन्यं स्नेहयति, तस्य मित्रभावः, न तत्र सत्यस्नेहः न धर्मः, केवलं स्वार्थः। यः अप्रेम्णा प्रेम्णा स्नेहयति, यथा मातापिता, तस्य दोषः नास्ति, तत्र स्नेहः च धर्मः श्रेष्ठः। ये प्रेम्णा प्रेम्णा न स्नेहयन्ति, तु अप्रेम्णा अपि न, त एव आत्मतुष्टाः, आत्मन्येव पूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धान् अनादृत्य वर्तन्ते। अहं तु, हे सख्यः, प्रेम्णा प्रेम्णा न स्नेहयामि, यथा दरिद्रः धनं लब्ध्वा, तत् हानौ, तस्य चिन्तया अन्यं न जानाति। यूयं हि, दुर्बलाः, मम कारणाय लोकधर्मं शास्त्रधर्मं च त्यक्त्वा, मम सेवा कृतवन्त्यः; यद्यपि मां साक्षात् पूजयन्ति, अहं तु आत्मानं गोपयामि, अतः, प्रियाः, मां न रुष्टाः स्यात्। अहं वः निर्दोषं प्रेम्णा, देवायुः अपि न प्रत्युत्तरं दातुं शक्नोमि; ये गृहबन्धनं दृढं मोचयित्वा मां स्नेहयन्ति, तेषां पुण्यकर्माणि एव वः फलम् अस्तु। यदा भगवति वासुदेवाय योगरूपा भक्तिः उपजायते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मदर्शनाय उद्भवति। यदा मनः इन्द्रियवृत्त्या सुखदुःखादिविषयेषु भेदं न गृह्णाति, तदा तस्य आत्मा आत्मन्येव अनासक्तः, सर्वं समं पश्यन्, ग्रहाग्रहशून्यः, परमपदस्थः भवति। शुद्धं ज्ञानं एव परं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; स भगवान् एकः, विषयादिभिः पृथक् इव दृश्यते। योगसंपूर्णतया यावत्, तावत् योगी इच्छितं फलम्—सर्वविषयसक्तिविरक्तिं—इह प्राप्नोति। एकमेव ज्ञानं, बहिरिन्द्रियैः मायया विषयरूपेण प्रकटितं, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं धारयति। यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिधा पञ्चधा च, स्वाधीनं, एकादशधा, ब्रह्माण्डरूपेण जगत् उत्पन्नम्। एष योगाभ्यासेन श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं यः योगी अनासक्तचित्तः, वैराग्यदृष्ट्या पश्यति, तेन एव दृश्यते। एवं ब्रह्मदृष्टिः गूढं ज्ञानं उक्तम्, यया प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेक्तुं शक्यते। यथा वस्तु अनेकैः गुणैः युक्तम्, इन्द्रियद्वारैः पृथग् इव दृश्यते, तदा भगवन् अपि विविधशास्त्रमार्गैः अभिगम्यते, परन्तु एकः एव। कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, शमेन, इन्द्रियमनोनिग्रहैः, कर्मत्यागेन च भगवतः प्राप्तिः। एषा ‘गोप्यः-सान्त्वनम्’ नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्, दशमस्कन्धे आध्यायः समाप्तः।