स एव नरो या स्त्री पतिपुत्रगृहात्मिका तेनैव मृत्युना दैववशात् प्रदिष्टया विज्ञेयाऽस्ति, यथा मृगस्य मृगयुविशिखास्वरः मृत्युर्भवति। जीवन् शरीरवान् पुरुषः कर्माणि कुर्वन् फलानि च अनुभवन् अनवरतं लोकान् लोकान् विचरति। अस्य जीवस्य शरीरं पञ्चभूतैः इन्द्रियैः मनसा च निर्मितं तं अनुसरति; तस्य विनाशः मृत्युः, पुनरुत्पत्तिः जन्म। यदा विषयग्रहणस्य साधनं विषयस्य च ग्रहणशक्तिः नश्यति, तदा तन्नाशः प्रलय इति कथ्यते; विषयान् प्रति यदा अहंभावः जायते, तदा तज्जन्म स्यात्। यथा चक्षुः वा तद्भावकानि च दृष्ट्वा यदि दृष्टिशक्तिं लुप्येयुः, तदा दर्शिनः दृष्टिः नश्यति; एवं द्वयोरपि अशक्तौ दर्शनं न भवति। अतः आत्मगत्याः विज्ञानं प्राप्य, न शोचेत्, न भयम्, न मोहं कुर्यात्; ज्ञानी अनासक्तः इह यथायोग्यं वर्तेत। युक्तः सम्यग्दर्शनयुक्तया बुद्ध्या, योगवैराग्यसहितः, मायेयमिमां देहवद्विश्वां नासक्तः निवसेत्। एवं गापयन्त्यः विलपन्त्यश्च गोप्यः, कृष्णदर्शनलालसया बाष्पपूर्णलोचनाः, विविधैः शब्दैः रुरुदुः। तासु मध्ये हरिः प्रादुरबभूव, पीताम्बरधारी, स्रग्विभूषितः, कन्दर्पमपि मोहितुम् समर्थः, सस्मितं पद्ममुखः। प्रियं पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा तासां लोचनानि हर्षेण विकसन्ति स्म; सर्वाः सहसा उत्थाय, यथा प्राणा एव पुनरागता इव। काचित् प्रमुदिता हरिपद्महस्तं अञ्जलिना गृहीत्वा स्थितवती; अपरैका चन्दनाङ्कितभुजं स्वस्कन्धे निवेशयामास। काचित् तेन चर्वितं ताम्बूलं कपोलयोरन्तरे धारयामास; अपरैका तृष्णया दग्धा तस्य पद्मपदं स्तनयोरन्तरे न्यवेशयत्। काचिद् भ्रुकुटिं कृत्वा, प्रेमावेशेन कम्पमाना, कटाक्षैः तं ताडयन्तीव, दन्तान् अधरान्तर्गतान् कृतवती। अपरैका तस्य पद्ममुखं निरन्तरं निरीक्षमाणा, पिबन्त्यपि न तृप्यति, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः कदापि न तृप्यन्ति। काचिद् नेत्रौ निमील्य, तं नेत्ररन्ध्रात् हृदि प्रवेश्य, रोमाञ्चिताङ्ग्या योगिन्याः सुखे निमग्ना तं परिष्वज्य स्थितवती। सर्वाः केशवदर्शनहर्षेण विरहदुःखं विस्मृत्य, यथा विज्ञाने प्राप्ते संसारदुःखं त्यजन्ति, परमोत्सवे रममाणाः। तासां दुःखविमुक्तानां मध्ये भगवान् अच्युतः अधिकं विराजमानः बभूव, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः समादाय भगवान् यमुनातटं प्रविवेश, यत्र मल्लिका-मन्दारसुगन्धिभिः समीरैः भ्रमरगुञ्जितैरपि शोभितं सन्नद्धम्। तद्वनं शुभम्, शरच्चन्द्रकरसमूहेन तमो निवारितम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, सुकुमाररूक्षरजसा च शोभितम्। तासां हृदयानि प्रियदर्शनहर्षेण शमितवेदनानि, यथा वेदाः स्वलक्ष्ये सम्प्राप्ताः; ताः स्वस्तनाङ्कितैः उत्तरीयैः प्रियाय आसनं कल्पयामासुः। तत्रोपविष्टः भगवान् योगिनां हृदयासनं समाश्रित्य, गोपीमण्डले विराजमानः, त्रिलोकश्रियः एकैकमालयरूपः पूज्यमानः। ताः हास्यैः, विलासभङ्गिभिः, भ्रूकुटीसंकेतैः, तस्य पादौ गोपीनां अञ्जलिभिः अङ्के निवेश्य, स्तुतिं कुर्वन्त्यः, किंचित् कृत्रिमकुपिताः इव वचनानि ऊचुः। ताः गोप्यः ऊचुः—योऽनुरज्यते, तेनानुरज्यते; अन्योऽनुरक्तः प्रतिकूलं करोति; कश्चिद् नानुरज्यते। एषां मध्ये कः सम्यक्, तद् वद नः, महाभाग। श्रीभगवान् उवाच—ये स्वार्थार्थं परस्परं प्रेम कुर्वन्ति, ते मित्राणि; तत्र न स्नेहो न धर्मः, केवलं स्वार्थः। ये तु अननुरक्तेषु अपि प्रेम कुर्वन्ति, यथा मातरः पुत्रेषु, तेषां दोषो नास्ति; अत्र स्नेहो धर्मश्च उत्तमौ। ये तु अनुरक्तेषु अपि न प्रेम कुर्वन्ति, अननुरक्तेषु तु किं पुनः; ते आत्मतृप्ताः, आत्मारामाः, कृतघ्नाः, वृद्धावमानिनः। अहं तु, हे सख्यः, भक्त्यर्थं अनुरक्तेषु अपि नानुरज्ये; यथा दरिद्रो धनं लब्ध्वा तद्वियोगे तस्मिन्नेव तन्मनस्कः अन्यन्न न जानाति। एवं यूयं दुर्बलाः, मम कृते लौकिकवेदिकधर्मान् परित्यज्य, मां सेवितुम् आगता; अपि च मां प्रत्यक्षं पूजयन्त्यः, अहं स्वयम् अदृश्यः अभवम्, अतः मयि रोषं मा कुरुत, प्रियासु। अहं तु, भवद्भिः निष्कलङ्कया भक्त्या, देवायुषा अपि, प्रत्युपकर्तुं न शक्नोमि; ये गृहबन्धनानि छित्त्वा मय्यनुरक्ताः, तेषां पुण्यैव प्रतिफला भवतु। एवं द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः—'गोप्यः सान्त्वनम्' इति नाम, दशमे स्कन्धे, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परम्हंससंहितायाम्। यदा योगरूपा भक्तिः भगवति वासुदेव उपजायते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मदर्शनाय समुत्पद्यते। यदा पुरुषस्य चित्तं इन्द्रियक्रियया विषयेषु सुखदुःखयोः भेदं न गृह्णाति—तदा सः स्वयमेव आत्मानं अनासक्तं, समदर्शिनं, अनुग्राह्यत्यागरहितं, परमपदस्थितं पश्यति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स एव भगवानेकः, विषयादिभिः भिन्नः इव दृश्यते। यावत् परिपूर्णयोगेन, यावत् यथेष्टं फलम् अत्र योगी लभते, तावत् सर्ववस्तुषु परित्याग एव। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया विषयस्वरूपेण दृश्यते; निर्गुणं ब्रह्म, शब्दादिलक्षणं, गुणवत् इव प्रकाशते। यथा महत्तत्त्वं, अहंकाररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च, स्वाधीनं, एकादशधा विराजते, तस्मात् अण्डं जगदुद्भवाय भवति—एवं योगाभ्यासपरः, श्रद्धया भक्त्या च युक्तः, एकचित्तः, अनासक्तः, समदर्शी, तदेतत् पश्यति। एवं ब्रह्मदर्शनरूपं गूढं ज्ञानं उक्तं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेक्तुं शक्यते। यथा एकं वस्तु, गुणैः युक्तमपि, पृथगिन्द्रियद्वारैः दृश्यते, तथैव भगवानेकः, नानाशास्त्रमार्गैः उपलभ्यते।