यः योगस्य उत्तमं पदं प्राप्तुम् इच्छति, सः स्त्रीभिः सह संगं कदापि न कुर्यात्। मद्-सेवया आत्मानं यथार्थं प्राप्तवन्तः मम भक्ताः कथयन्ति—स्त्री-संगः नरकस्य द्वारम् इति। देवैः निर्मिता माया स्त्रीरूपेण शनैः आगच्छति; तां मृत्युं आत्मनः इव तृणैः आच्छादितं कूपं इव, ज्ञातव्यम्। मोहितः पुरुषः तां स्वपत्नीं इति मन्यते, यद्यपि सा मम माया, गो-रूपेण प्रकटिता; स्त्री-संगेन सः स्त्रीत्वं प्राप्य, धन-पुत्र-गृहैः बध्न्यते। सा, या पत्युः, पुत्रस्य, गृहेषु मूर्तिः अस्ति, तां विधिना प्रेषितां मृत्युं इव समझेत, यथा व्याघ्रस्य गीतं मृगस्य मृत्युं भवति। जीवः, प्राणयुक्तशरीरेण, लोकान् लोकान् भ्रमन्, सततं कर्माणि कृत्वा तेषां फलानि अनुभवति। जीवस्य शरीरम्, पंचभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च निर्मितम्, तस्य विनाशः मृत्युः, तस्य प्रादुर्भावः जन्म। यदा विषयस्य ग्रहण-उपायः च ग्रहण-शक्ति च नष्टे, तदा लयः इति कथ्यते; विषय-ग्रहणे अहंकारः जायते, तदा जन्म इति। यथा नेत्रस्य वा तस्य अवयवस्य दृष्टि-शक्ति नष्टे, दृष्टुः दर्शनं समाप्तं भवति; तथा उभयोः अनुपयुक्ते, दृष्टि समाप्ता। अतः, न भयं, न कृपा, न मोहः कर्तव्यः; आत्मनः गमनं ज्ञात्वा, ज्ञानी, आसक्ति-विहीनः, अत्र यथायोग्यं जीवेत्। सत्य-दर्शना बुद्ध्या, योग-वैरा-ग्य-युक्तः, मायया निर्मिते अस्मिन् लोके, देहेन अनुद्विग्नः, जीवेत्। शुकः उवाच—एवं गोप्यः विविधं गीतं विलप्य, कृष्णदर्शनं आकाङ्क्ष्य, सशब्दं रुदन्त्यः राजन्। तदा हरिः तासां मध्ये प्रकटितः, पद्ममुखः, पीतवस्त्रधारी, मालया भूषितः, कामदेवमपि मोहेन आवृत्य। प्रियं पुनः दृष्ट्वा, गोप्यः आनन्देन नेत्राणि प्रस्फुरन्ति, सर्वाः एकस्मात् उठिताः, जीवनम् इव देहे पुनः प्राप्तम्। काचित् हर्षेण हरिं पद्महस्तं अञ्जलिना गृहीत्वा, अपरः चन्दन-लेपितं भुजं स्कन्धे स्थापयति। काचित् तन्वी तस्य ताम्बूलं चुइतं कपालेन गृहीत्वा, अपरः तृष्णया दग्धा, तस्य पद्मपादं स्तनयोः स्थापयति। काचित् भ्रूभङ्गेन विक्षिप्ता, प्रेम-कलाभिः आकुला, कटाक्षैः ताडयन्तीव, ओष्ठान्तर्गत-दन्तैः। काचित् अनिमिष-दृष्ट्या तस्य पद्ममुखं पश्यन्ती, तं पिबन्ती अपि तृप्तिं न प्राप्नोति, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। काचित् नेत्र-छिद्रं द्वारा तं हृदि संस्थाप्य, रोमाञ्चित-गात्रा, योगी-सुखे निमग्ना, तं आलिङ्गति। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, परमोत्सवम् अनुभवती, विरहदुःखं त्यक्त्वा, यथा लोकाः ज्ञानप्राप्तौ दुःखं त्यजन्ति। दुःखमुक्ताभिः परिवृतः अच्युतः प्रभुः अधिकं प्रकाशते, प्रियः, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः गृह्य, प्रभुः यमुनातटं प्रविष्टः, यत्र मालती-मन्दार-फूलैः, सुगन्ध-समीरैः, भ्रमर-गुञ्जैः स्फुरितम्। तत्र शुभं स्थलम्, शरद्-चन्द्रकिरणैः तमः नष्टम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, उज्ज्वल-स्निग्ध-रेणुना युक्तम्। ताः, कृष्णदर्शनानन्देन दुःखं विस्मृत्य, यथा वेदाः स्वलक्ष्यं गच्छन्ति, प्रियस्य आसनं स्ववस्त्रेण, स्तनलाल-रक्ताङ्कितेन, निर्मितवन्त्यः। तत्र उपविष्टः प्रभुः, योगिनां हृदि आसनं स्वीकृत्य, गोपीसमूहे शोभते, पूजितः, त्रिलोक-श्री-एकनिवास-रूपधारी। ताः, कामोत्पादकं पूज्यं हासैः, विलास-वल्गितैः, भ्रू-विलासैः, तस्य पादं हस्तैः गोद्रुमे स्पृशन्त्यः, स्तुत्वा, किंचित् कृत-कोपं वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—यः प्रेम्णा प्रेम्णा प्रत्युत्तरं ददाति, अन्यः विपरीतम्, कश्चित् न उभयम्; वद, आर्य, कः धर्मः। श्रीभगवान् उवाच—यः स्वार्थाय प्रेम्णा अन्यं प्रेम्णा युक्तः, सखा; तत्र न धर्मः, न स्नेहः, केवलं स्वार्थः। यः अप्रेम्णा प्रेम्णा युक्तं प्रेम्णा युक्तः, यथा दयालु माता, तत्र दोषः नास्ति; अत्र प्रेम धर्मः च उत्तमः। कश्चित् प्रेम्णा युक्तं अपि न प्रेम्णा युक्तः, अप्रेम्णा युक्तं तु कुतः; ते आत्मतुष्टः, आत्मसन्तुष्टः, कृतघ्नः, वृद्ध-अवज्ञायुक्तः। अहं तु, मित्राणि, प्रेम्णा प्रेम्णा युक्तं अपि न प्रेम्णा युक्तः, तेषां भक्त्यर्थम्; यथा दरिद्रः धनं प्राप्त्वा, तद्-नष्टे, तस्मिन् चिन्तितः, अन्यं न जानाति। अतः, यूयं दुर्बलाः, मम अर्थे लोक-शास्त्र-कर्तव्यं त्यक्त्वा, मां सेवितवन्त्यः; प्रत्यक्षं पूज्यं मां गुप्तं कृत्वा, तस्मात् न रुष्टाः भवितव्यम्, प्रियाः। अहं तु, न शक्नोमि, तुष्ट्यर्थम्, दैव-आयुः अपि, तुष्ट्यर्थम् दातुम्; ये मम प्रेम्णा गृह-बन्धनं छित्वा, तेषां पुण्यैः तुष्ट्यर्थम्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां प्रथमस्कन्धे दशमाध्यायस्य पूर्वार्धे गोपी-सान्त्वनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। यदा भक्तिः योगरूपा वासुदेवभगवति समर्पिता, शीघ्रं वैराग्यं च ज्ञानं च उत्पादयति, ब्रह्म-दर्शनाय। यदा पुरुषस्य मनः, इन्द्रिय-कार्येण, विषयेषु सुख-दुःख-भेदं न गृह्णाति। तदा, तस्मिन्नेव क्षणे, तं आत्मानं आत्मना निर्लिप्तं पश्यति, सर्वत्र समं पश्यन्, ग्रहण-त्याग-विहीनं, परमपदस्थं। शुद्धं ज्ञानं एव परमं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; भगवान् एकः, वस्तु-भेदेन इत्यादि, पृथग् दृष्टः। एतावत् योगेन सम्पूर्णं, यत्र योगी इह इच्छितं लक्ष्यं प्राप्तवान्—सर्ववस्तु-वैराग्यम्। एकं ज्ञानं, बहिरिन्द्रियैः, मायया, विषयरूपेण, निर्गुणं ब्रह्म, शब्दादि-गुणान् धारयन्, प्रकटते। यथा महत् तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिधा पञ्चधा च, स्वयम् अधिष्ठितम्, तस्य एकादशधा रूपं ब्रह्माण्डम्, यत्र जगत् उत्पन्नम्।