सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिर्लक्ष्मीः श्रियः यशः क्षमा शमः दमः समृद्धिश्च—एतानि सर्वाणि तेषु तदभाविषु सङ्गेन शनैः शनैः क्षीयन्ते। अतः चञ्चलैः मूढैः भग्नस्पृहैः असाधुभिः, दीनैः वा स्त्रीभिः क्रीडनकस्वभावाभिः सह संगः न कर्तव्यः। मोहः बन्धनं च परस्परसंयोगात् न तावद् जायते यथा स्त्रीसंयोगात्, स्त्रीसक्तजनसंयोगात् तु अतिवर्धते। प्रजापतिः स्वदुहितरं मृगीरूपिणीं दृष्ट्वा तस्या रूपेण मोहितः, मृगरूपधारी सन् लज्जितः तां अन्वधावत्। सर्वेषु पुनः पुनः सृष्टेषु, मयि निर्मितायां स्त्रियामिव, मम मायया निर्मितायाम्, मुनिः नारायणः विना, कः स्त्रियं न रुणद्धि? पश्य मे मायायाः स्त्रीरूपिण्याः बलम्—या सर्वदिक्विजयीन् अपि भ्रूविलासेन वशं नयति। यः योगस्योत्तमं पदं गन्तुमिच्छेत्, सः स्त्रीसंयोगं न कदापि कुर्यात्। ये मम सेवा द्वारा आत्मानं प्राप्तवन्तः, ते वदन्ति—स्त्रीसंगः नरकस्य द्वारमिति। देवैः निर्मिता या माया स्त्रीरूपिणी शनैः उपसर्पति; सा आत्मनः मृत्युः इव, कूष्माण्डच्छन्नकूपवत् ज्ञेया। मोहितः पुरुषः तां स्वदारमिव पश्यति, या मम मायैव गावीरूपिणी; स्त्रीसंगात् सः स्त्रीभावं प्राप्य, धनपुत्रगृहेषु बद्धो भवति। सा या पतिदारपुत्रगृहस्वरूपिणी, सा एव मृत्युः, विधिनिर्मिता, मृगस्य व्याघ्रगीतवत् ज्ञेया। जीवः चेतनया युक्तः संसारमेकं परिभ्रमन्, कर्माणि कुर्यात् तेषां च फलानि अनुविन्देत्। यः देहः पंचभूतैः इन्द्रियैः मनसा च कृतः, सः जीवस्यानुगामी; तस्य लयः मृत्युः, उत्पत्तिः जन्म भवति। यदा विषयग्रहणोपायः तद्ग्राहकशक्तिश्च विनश्यतः, तदा लयः; विषयप्राप्तौ अहंभावः जायते, स एव जन्म। यथा चक्षुषः वा तस्य अवयवानां वा दृष्ट्ययोगे, दृश्यस्य दर्शनं नास्ति—तथा एव, उभयोः अशक्तौ, दृश्यदर्शनं न भवति। अतः जीवस्य गतिं ज्ञात्वा, न भीः, न शोकः, न मोहः कर्तव्यः; ज्ञानी, आसक्तिवर्जितः, यथायोग्यमिह वसेत्। युक्तबुद्धिः योगवैराग्ययुक्तः, मम मायामयमिदं जगत् देहं च अनादृत्य वसेत्। एवं शुकदेवः उवाच—गोप्यः विविधैः गीतैः विलप्य, किञ्चिदुच्चैः रुदन्त्यः, कृष्णदर्शनलालसा, हे राजन्, स्थिताः। तत्र ह्यथ हरिः प्रादुरासीद्, सस्मितपद्ममुखः, पीताम्बरधरः, हारमण्डितः, यः कन्दर्पमपि मोहयति। प्रियमुपलभ्य ताः स्त्रियः हर्षविस्फारितलोचनाः, सर्वाः सहसा उत्थाय, यथा प्राणा इव पुनः देहे प्रविष्टाः। काचित् सस्मितं हरिपद्मकरं स्वहस्तयुग्मेन गृहीत्वा, अपरां चन्दनाङ्कितबाहुं स्वस्कन्धे न्यवेशयत्। काचित् तु तद्भुक्तां ताम्बूलपत्रिकां पाणिकुटिलया जग्राह; अपरां तु तदङ्घ्रिं स्तनयुग्मयोर्मध्ये सन्दधाना, कामार्त्या बभूव। काचिद् भ्रुकुटिं कृत्वा, प्रेमसङ्कटेन कम्पिता, कटाक्षैः तं ताडयन्तीव, दन्तान् अधराधः पिधाय स्थितवती। अन्या तस्य पद्ममुखं निमेषरहितया दृष्ट्या पश्यन्ती, तृप्तिं न प्राप, यथा विद्वांसः तस्य पादयोः कदापि न तृप्यन्ति। काचिद् नेत्रयोरप्यायनद्वारेण, तं हृदि स्थापयित्वा, रोमाञ्चिताङ्ग्या, योगिन्याः आनन्दे निमग्ना, तं परिष्वज्य स्थितवती। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, परममङ्गलमुत्सवं मन्यन्त्यः, विरहव्यथां परित्यज्य, यथा ज्ञानेन दुःखं त्यज्यते। तासां मध्ये, दुःखविनिर्मुक्तानां परिवृतः, अच्युतः भगवान् अधिकं विराजमानो बभूव, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः सर्वाः हरिं गृहीत्वा, यमुनातटमुपविवेशुः, यत्र मल्लिकामन्दारमाल्यैः, सुरभिसुगन्धिवातैः, भ्रमरनिनादैः च शोभितं स्थलम् आसीत्। तत्र शरच्चन्द्रकान्तिसम्पुटैः तमः निवारितम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, सुकुमारशुभ्रवालुकया, तद्वनं शोभते स्म। ताः, प्रियदर्शनानन्देन दुःखं विस्मृत्य, स्वोर्ध्ववस्त्रैः, स्तनरागलिप्तैः, प्रियायासीनं कृतवन्त्यः, यथा वेदाः परमपुरुषं प्राप्य विश्राम्यन्ति। तत्र योगिनां हृदयासनस्थः, गोपीमण्डले विराजमानः, त्रैलोक्यलक्ष्मीसम्पदेकनिलयाकृतिः, भगवान् उपविवेश। ताः हसितैः, विलासैः, कटाक्षैः, भ्रूविलासैः, तस्य पादौ गोद्वारे हस्तैः स्पृशन्त्यः, किञ्चित् कुपितवद्, तं स्तुत्वा, कथयामासुः। गोप्यः ऊचुः—यः प्रियं करोति, तस्य प्रियं प्रतिकुर्वन्ति; अन्यः तु न तथा। केचित् उभयत्र न कुर्युः। एष धर्मः वा, न वा? कथय, भगवन्। भगवानुवाच—यः स्वार्थाय एव प्रियं करोति, सः मित्रं स्यात्, न तु तत्र स्नेहो वा धर्मः; केवलं स्वार्थः। यः अप्रिये अपि प्रियं करोति, यथा मातापितरौ, सः निर्दोषः; तत्र स्नेहः धर्मश्च श्रेष्ठः। ये तु प्रियेषु अपि न कुर्युः, अप्रिये तु कुतः स्नेहः? ते आत्मतृप्ताः, स्वयंपूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धावमानिनः। अहं तु, सख्यः, प्रियेषु अपि न स्नेहम् करोमि, तेषां भक्त्यर्थम्; यथा दरिद्रः कश्चन, सम्पदं लब्ध्वा हृतां च, तस्य चिन्तायां मग्नः अन्यं न जानाति। एवं, दुर्बला युष्माभिः, लोकवेदकृत्यानि त्यक्तानि, मम सेवानिमित्तम्; युष्मासु प्रत्यक्षं पूजितः सन्, अहं स्वं आत्मानं गोपयामि, यथा प्रियं न कुप्येत। अहं तु, युष्माकं निष्कलङ्कभक्तिं, न देवायुषा अपि प्रत्युपकुर्यां; ये गृहबन्धनं छित्त्वा, मम प्रियतमे भक्ताः, तेषां पुण्यैव प्रतिफलम् अस्तु। एवं त्रिंशद् द्वाविंशतितमः अध्यायः, ‘गोप्यः सान्त्वनम्’ नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायां, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। यदा भक्तिरूपेण योगः भगवान् वासुदेवे समाहितः, सः शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च जनयति, यत् ब्रह्मप्रत्ययहेतुकम्।