एवं स भगवान् हरिः, यत्र कुत्रापि स्वीयानां रमणीयानां अवतारचरित्राणां, वीर्याणां, बाललीलानां च श्रवणं कीर्तनं वा कुर्वन्, पुरुषः परमहंसमार्गेण परां भक्तिम् आप्नोति। यः तु देहेन, अहंकारेण, रोषवृद्ध्या, कामेन च, कामातुरः सन् अन्यैः कामिभिः सह विवादं कुर्वन्, आत्मनः क्षयं गच्छति। अज्ञानवान् पुनर् एष पञ्चभूतात्मके देहे, ‘अहं मम’ इति मिथ्याभिमानम् अनुवर्तयन्, दूषितबुद्धिः भवति। यदि तु प्राणी दुष्टमार्गानुगामी भूत्वा, उदरजननसन्तुष्टये यतमानः, पुनः तमेव तमः प्रविशति। सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीः ह्रीः यशः क्षमा शमः दमः ऐश्वर्यं च—एतानि सर्वाणि तेषां संयोगेन क्षीयन्ते, येषां एते गुणा न सन्ति। अतः चञ्चलैः मूढैः भग्नचित्तैः, असाधुभिः, दयनीयैः, क्रीडनकस्त्रीभिः वा सह संगं न कुर्यात्। मोहः बन्धनं च न तावत् अन्यसंगात् जायते, यावत् स्त्रीसंगात्; अपि च, स्त्रीसक्तजनसंगात् अधिकतरं जायते। सृष्टिपतिः स्वदुहितरं मृगीरूपिणीं दृष्ट्वा, तस्या रूपेण मोहितः, मृगरूपः सन्, लज्जितः ताम् अनुययौ। एषा मम मायया निर्मिता स्त्री, या सर्वेषां सृष्टिसृष्टानां मध्ये, मुनिवरं नारायणं विना, केन न जितुं शक्या? मम एषा मायाशक्तिः स्त्रीरूपेण, विजितदिग्जयिनोऽपि विजिगीषति—सैव भुवि सञ्चरद्भिः केवलं भ्रुकुटीविलासेन तान् वशयति। यो योगस्य परमं पदम् इच्छति, स कदापि स्त्रीसंगं न कुर्यात्; ये मम सेवा द्वारा आत्मतत्त्वं प्राप्तवन्तः, ते वदन्ति—स्त्रीसंग एव नरकस्य द्वारम्। देवैः निर्मिता माया स्त्रीरूपेण शनैः उपगच्छति; तां तु यथावच्छन्नकूपवत् आत्मनः मृत्युरिति वेदितव्यं। मोहितः नरः तां मम मायां गोरूपिणीं भार्यां इति मन्यते; स्त्रीसंगात् सः स्त्रीभावं प्राप्य, वित्तपुत्रगृहबन्धने पतति। या पतिसुतगृहात्मिका सा दैवेन प्रेषिता मृत्युरेव, यथा व्याघ्रगीतिः मृगस्य मृत्युः। जीवन्मात्रं देहं लब्ध्वा, नरः लोकान् लोकान् भ्रमन्, सततं कर्म कुर्वन् तस्य फलानि अनुभवति। जीवस्य देहः, भूतैः इन्द्रियैः मनसा च युक्तः, तम् अनुवर्तते; तस्य विनाशः मृत्युः, उत्पत्तिः जन्म। यदा विषयग्रहणोपायः विषयग्रहणशक्तिश्च नश्यतः, तदा लयः; विषयग्रहणसमये ‘अहं’ इति भावः जायते, तदेव जन्म। यथा नेत्रस्य वा तस्य अवयवस्य च दृश्यशक्तिनाशे, दर्शिनः दृश्यशक्तिः नश्यति, तथा उभयोः अयोग्यत्वे दर्शनं न भवति। अतः न भीतः स्यात्, न दयालुः, न मोहितः; आत्मयात्रां विज्ञाय, विरक्तः पण्डितः अत्र तथा वर्तेत। युक्तबुद्धिः योगवैराग्ययुक्तः, मायेयमिदं जगत् अविमृष्य, देहेन अनुद्विग्नः वसेत्। शुक उवाच—एवं गोप्यः विविधैः गीतविलापैः कृतार्थ्यं कृत्वा, कर्ष्णदर्शनलालसया, उच्चैः रुरुदुः। तदा हरिः तासां मध्ये, पीताम्बरधरः, वनमाल्यलसद्वदनः, स्मितपङ्कजमुखः, कामदेवमपि मोहितुं शीलः, प्रादुरभूत्। प्रियं पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा, तासां नेत्राणि हर्षविकासिता अभवन्; सर्वाः एकत्रोत्थाय, जीवनमिव पुनः लब्ध्वा। काचित् प्रमुदिता, करसम्पुटेन हरिपद्महस्तं गृहीत्वा तस्थौ; अन्यया तस्य चन्दनाङ्कितभुजः स्कन्धे निवेशितः। काचिद् तन्वी, तेन चुञ्चितं ताम्बूलं हस्तयोः गृहीत्वा, आनन्दम् अनुभूय; अपरया, तृष्णया दग्धया, तस्य पादपद्मं स्तनयोर् मध्ये निवेशितम्। काचिद् भ्रुकुटिं कुर्वन्ती, प्रेमवेगेन आक्रान्ता, तिर्यग्विलोकनैः तं ताडयन्तीव, अधराधः दंष्ट्राणि पिडयन्ती। अन्यया, अनिमिषदृष्ट्या तस्य पङ्कजमुखं पश्यन्त्या, तदपि न तृप्तिः, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः न तृप्ताः। काचिद् नेत्रपुटेन तं हृदि निवेश्य, लोमशाङ्ग्या आलिङ्ग्य, योगिनां सुखे निमग्ना। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, परमोत्सवमिव अनुभूय, वियोगदुःखं त्यक्त्वा, यथा विज्ञानलाभे जनाः। ताः दुःखविमुक्ताः, अच्युतस्य परिसंवृताः, स भगवान् अधिकं दीप्तिमान् अभवत्, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः गृहीत्वा, भगवान् यमुनातटं प्रविवेश, यत्र मल्लिकामन्दारसुगन्धिपवनैः, भ्रमरगुञ्जितैः, सुमनोभिः स्फुटितं तटम्। तत्र, शरत्पूर्णचन्द्रकान्तिसमूहेन तमो नष्टम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, शुभ्रस्निग्धरेणुना च शोभितम्। तासां हृदयेषु प्रियदर्शनसुखेन दुःखं शमितम्, वेदवत् लक्ष्यप्राप्ताः, ताः स्ववक्षोजरागलिप्तैः उत्तरीयैः प्रियतमे आसनं चक्रुः। तत्र स्थितः, योगिनां हृदयं प्रविश्य, गोपीजनसमाजे विराजमानः, त्रैलोक्यलक्ष्म्येकनिलयः भगवान् उपविवेश। ताः हास्यैः, विलासितैः, भ्रूभङ्गैः, तस्य चरणौ अङ्के निवेश्य, स्तुत्वा, किंचित् कृत्रिमकोपेन, तं प्रहृष्टाः पप्रच्छुः। गोप्यः ऊचुः—योऽनुरज्यते, स तेन अनुरज्यते; अन्यः तु तद्विपरीतः; कश्चित् नानुरज्यते। एषां को धर्मः, भगवन्, वद। श्रीभगवान् उवाच—यः स्वार्थाय अनुरज्यते, स मित्रं; तत्र न प्रीतिर्न धर्मः, केवलं स्वार्थमात्रम्। ये चानुरक्तेऽननुरज्यन्ते, यथा मातरः पुत्रेषु, तेषां प्रीतिर्धर्मश्च उत्तमौ। ये तु नानुरज्यन्ते, न तेषु नान्येषु, ते स्वात्मरता, आत्मतृप्ताः, कृतघ्नाः, वृद्धावमानिनश्च। अहं तु, सख्यः, भक्त्यर्थं, न अनुरज्ये; यथा दरिद्रः सम्पदं लभित्वा ताम् अपहृत्य, तस्य चिन्तया अन्यन्न न वेत्ति।