तत्र, श्रीमद् मधुसूदनः सदा सन्निहितः, स्मरणेन सर्वदुष्टं नुदन्, सर्वमङ्गलानां मध्ये परममङ्गलं विद्यमानः। ततः धनञ्जयः शेषिताः स्त्रीबालवृद्धान् गृहीत्वा इन्द्रप्रस्थं निनयन्, तत्र वज्रं राज्ये प्रतिष्ठापयत्। हे राजन्, मित्राणां निधनं श्रुत्वा अर्जुनस्य पितामहाः त्वां वंशधरं कृत्वा, सर्वे महापथं ययुः। यः श्रद्धया विष्णोः देवाधिदेवस्य जन्मकर्माणि कथयति, सः सर्वपापैः विमुक्तः भवति। एवं, हरिं श्रीमन्तं, तस्य अवतारान्, वीर्यकृत्यानि, बाललीलाः च श्रवणकथनात्, यत्र कुत्र वा, पुरुषः परमवैराग्यपथे परमभक्तिं प्राप्नोति। यः रागी देहगर्वक्रोधकामैः वर्धमानः, अन्यैः कामुकैः सह कलहं कुर्वन्, स्वं विनाशं उपनयति। पञ्चभूतसमुद्भूते देहे, अज्ञानात्मा पुनः पुनः 'अहं' 'मम' इति मिथ्याभावं धारयन्, दूषितबुद्धिं उत्पादयति। यदि प्राणी पुनरपि दुष्टमार्गं गच्छति, उदरगुप्तकामनया, तदा अन्धकारे प्रविशति यथापूर्वम्। सत्यं, शौचं, दया, मौनं, बुद्धिः, श्रीः, लज्जा, कीर्ति, क्षमा, शान्तिः, दमः, समृद्धिः—एतानि तेषां संगात् क्षीयन्ते, येषां तानि न विद्यन्ते। अशान्तैः, मूढैः, दीनैः, असाधुभिः, कृपणैः, वा यः नारीक्रीडासदृशी, तैः संगः न कर्तव्यः। भ्रमबन्धनं अन्यसंगात् न तावत् जायते, यथा स्त्रीसंगात्, तथा स्त्रीसक्तजनसंगात् अधिकतरं। प्रजापतिः स्वदुहितरं मृगीरूपिणीं दृष्ट्वा, तस्य सौन्दर्ये मोहितः, स्वयं मृगरूपेण तां लज्जितः अन्वगच्छत्। सर्वेषु सृज्यमानसृज्यमानजीवेषु, नारीरूपिणीं मायया निर्मितां मम, ममायां मोहितः, नारायणमुनिः विहाय, कः प्रतिषेधं कर्तुं शक्नोति? मम मायाया शक्तिं पश्य, या नारीरूपेण सर्वदिश्विजयिनः अपि जेतुम् समर्था, भुवि केवलं भ्रूभङ्गेन तान् वशीकुर्यति। योगश्रेयोऽभिलाषी कदापि स्त्रीसंगं न कुर्यात्; ये मम सेवा द्वारा आत्मसाक्षात्कारं प्राप्तवन्तः, ते वदन्ति—स्त्रीसंगः नरकद्वारम्। देवैः निर्मिता नारीमाया शनैः आगच्छति; सा आत्मनः मृत्युः, यथा तृणच्छन्नं कूपम्। मोहितः, पुरुषः तां पत्नीमिव पश्यति, या मम मायैव गोरूपिणी; स्त्रीसंगात् स्त्रीत्वं गच्छति, धनपुत्रगृहबन्धनं प्राप्नोति। सा, या पतिसुतगृहस्वरूपिणी, तां मृत्युस्वरूपां विधिना प्रेषितां बोधयेत्, यथा मृगगीतं मृगस्य मृत्युः। जीवितयुक्तदेहेन, पुरुषः लोकान् लोकान् विचरन्, सततं कर्माणि फलानि च अनुभवति। जीवस्य देहः, भूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च संयुतः, तस्य विलयः मृत्युः, तस्य उद्भवः जन्म। यदा विषयग्राह्यसाधनं, विषयग्राह्यशक्ति च नष्टा, तदा विलयः; विषयज्ञानसमये 'अहं' भावः, तदा जन्म। यथा नेत्रस्य वा तत्त्वस्य दृष्टिशक्तिः नष्टा, तदा दृष्टा दृष्ट्यशक्तिं न पश्यति; तद्वत्, उभयस्य अनुपयुक्ते, दृष्टिः समाप्ता। अतः, न भयं, न कृपा, न मोहः कर्तव्यः; आत्मनो गमनं ज्ञात्वा, बन्धनरहितः धीरः यथायोग्यं जीवेत्। युक्तबुद्ध्या, योगवैराग्यसमन्वितया, मायामयं देहं विमुक्तः, असक्तः जीवेत्। शुकः उवाच—एवं गोप्यः विविधं गीतव्यथया, कृष्णदर्शनलालसया, उच्चैः रुदन्त्यः। ततः, हरिः तासु मध्ये प्रादुरभवत्, पद्ममुखः, पीतवस्त्रधारी, माल्यशोभितः, यः कामदेवमपि मोहितवान्। प्रियं पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा, गोप्योऽञ्जलिपुटैः हर्षपूर्णदृष्ट्या समुत्तस्थुः, जीवः यथा देहे पुनः आगच्छति। एकया हरिपद्महस्तः अञ्जलिपुटेन गृहीतः; अन्यया चन्दनाङ्कितबाहुः स्कन्धे स्थापितः। एकया तद्विलिखितं ताम्बूलं पाणिपुटेन गृहीतम्; अन्यया तद्विलासितं पद्मपादम् उरःमध्ये स्थापितम्। एकया भ्रूभङ्गेन, प्रेमविक्षिप्तया, ललाटे कम्पितया, तिर्यग्विलोकनैः तं प्रहारयन्तीव, दन्तैः ओष्ठान्तर्गतैः। अन्यया, अनिमिषदृष्ट्या, तस्य पद्ममुखं निरन्तरं पश्यन्त्या, तं पीत्वापि तृप्तिर्न जात, यथा विद्वान् तस्य पादौ पीत्वापि तृप्तिं न प्राप्नोति। अन्यया, नेत्रपुटेन तं हृदयमध्यं नीत्य, रोमाञ्चिताङ्गया, योगिन्याः आनन्देन आलिङ्गितः। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, परमोत्सवमिव अनुभूय, विरहदुःखं त्यक्तवन्त्यः, यथा ज्ञानलाभे जनाः दुःखं त्यजन्ति। सर्वदुःखविमुक्तैः गोपिभिः परिवृतः, अच्युतः भगवान् अधिकं प्रकाशमानः आसीत्, यथा शक्तिसम्पन्नः पुरुषः। ताः गृहीत्वा, भगवान् यमुनातटं प्रविष्टः, यत्र मल्लिका-मन्दारपुष्पैः, सुगन्धितपवनैः, भ्रमरगुञ्जितैः शोभितम्। तद्वसतिः शुभा, शरदिन्दुचन्द्रिकापुञ्जेन तिमिरविनिर्दूषिता, कृष्णस्य चञ्चलहस्तेन, उज्ज्वलशुभ्ररेणुना। तासां हृदयानि तं दृष्ट्वा दुःखमुक्तानि, यथा वेदाः स्वलक्ष्यं प्राप्ताः; ताः स्ववस्त्रैः, स्तनरागाङ्कितैः, प्रियाय आसनं रचयामासुः। तत्र, योगिनां हृदयासने, गोपीजनसमाजे, लक्ष्मीस्थानत्रयैकमूर्तिः भगवान् विराजमानः, पूजितः। तं कामप्रदीपं हासविलासैः, भ्रूभङ्गैः, हस्तैः, चरणैः, स्तुति-वचनैः, लघु-कोपेन गोप्यः सम्मानयन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—यः प्रेम्णा प्रेम्णि प्रत्युत्तरं ददाति, अन्यः विपरीतं करोति; केचन न प्रेम्णि न प्रेम्णा। त्वं नो ब्रूहि, हे महाभाग, को धर्मः?