अर्जुनः, प्रियसखा श्रीकृष्णस्य वियोगेन आकुलचित्तः, तं स्मृत्वा गीतैः सुवाक्यैः चात्मनं सान्त्वयामास। तस्य कुलस्य नष्टवंशानां सम्बन्धिनां यथान्यायं अन्त्यकर्माणि विधाय, हताः ये सन्ति तान् सम्यक् व्यवस्थितवान्। तदनन्तरं, हे राजन्, श्रीहरिना परित्यक्तायां द्वारकायां क्षणमात्रेण समुद्रः प्रविष्टः, भगवतो दिव्यनिवासं विनाऽन्यत् सर्वं मग्नम् अभवत्। तत्र भगवान् मधुसूदनः नित्यं तिष्ठति, स्मरणेन सर्वदोषान् हन्ति, सर्वमङ्गलानां मध्ये परममङ्गलः। अर्जुनः अवशिष्टाः स्त्रियः, बालकाः, वृद्धान् च गृहीत्वा इन्द्रप्रस्थं निनाय, तत्र वज्रं राज्ये स्थापयामास। मित्रमृत्युः श्रुत्वा, हे राजन्, अर्जुनस्य पितामहाः त्वां कुलधारं कृत्वा, सर्वे महापथं जग्मुः। यः श्रद्धया विष्णोः कर्म जन्म च कथयति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। एवं, हरिं श्रुत्वा कथयित्वा च तस्य रम्यावतारान्, वीर्यकृत्यान्, बाललीलान्, अत्र वा अन्यत्र वा, यः पुरुषः श्रुणोति, स योगिवर्याणां पथं गच्छन् परमभक्तिं प्राप्नोति। देहे गर्वे, क्रोधे, इच्छायां च, रागी जनः अन्यैः रागिभिः सह संघर्षं कृत्वा, आत्मनः विनाशं करोति। पञ्चभूतात्मक देहे, अज्ञानात्मा पुनः पुनः 'अहं मम' इति मिथ्याभावं गृह्णाति, तेन बुद्धिः दूषिता भवति। यदि जीवः पुनः दुष्टमार्गं गच्छति, गुदं उदरं च तृप्तुं यत्नं करोति, तदा तेन रात्रिम् एव प्रविशति। सत्यम्, शौचम्, दया, मौनम्, बुद्धिः, श्रीः, लज्जा, कीर्तिः, क्षमा, शान्तिः, दमः, समृद्धिः—एतेषां अभाविनां संगात् सर्वं क्षीयते। चञ्चलैः, मूढैः, भग्नहृदयैः, असाधुभिः, दीनैः, क्रीडनीयाभिः स्त्रीभिः च सह संगः न कर्तव्यः। मोहः, बन्धः च अन्यसंगात् न तावत् जायते, यावत् स्त्रीसंगात्, स्त्रीसक्तजनसंगात् तु अधिकतरम्। प्रजापतिः स्वकन्यां मृगीरूपां दृष्ट्वा तस्य सौन्दर्ये मोहितः, स्वयं मृगरूपं धृत्वा लज्जितः तां अन्वगच्छत्। सृष्टेषु, पुनः पुनः सृष्टेषु, मम मायया निर्मितायाः स्त्रियाः प्रति, नारायणमुनिं विना, कः स्त्रीसंगं सहनं शक्नोति? मम मायायाः स्त्रीरूपस्य प्रभावं पश्य—दिग्विजयिनः अपि तया विजिताः, भ्रूभङ्गमात्रेण भूमिं गतम् अपि जनं वशं नयति। योगोत्तमस्थाय इच्छन्, स्त्रीसंगं न कर्तव्यम्; मम सेवायाः आत्मसाक्षात्कारिणः नरकद्वारं इति स्त्रीसंगं वदन्ति। देवैर् निर्मिता माया स्त्रीरूपेण शनैः आगच्छति; तां मृत्युं आत्मनः इव तृणच्छन्नं कूपं इति विज्ञायेत्। मोहितः पुरुषः तां पत्नीं इति मन्यते, सा मम माया गोरूपेण; स्त्रीसंगात् स्त्रीत्वं प्राप्नोति, धनपुत्रगृहैः बध्न्यते। सा—पति, पुत्र, गृह रूपिणी—दैवेन मृत्युरेव, यथा व्याघ्रगीतं मृगस्य मृत्युः। जीवः प्राणयुक्तं शरीरं धारयन्, लोकान् लोकान् विचरति, सततं कर्माणि कृत्वा तेषां फलान् अनुभवति। भूत, इन्द्रिय, मनःयुक्तं शरीरं जीवम् अनुसरति; तस्य विनाशः मृत्युः, उत्पत्तिः जन्म। विषयोपलब्धेः साधनं च शक्तिः च नष्टे, तद्विलयः; विषयदर्शनात् 'अहं' भावः, तद् जन्म। यथा चक्षुषः वा तस्य अङ्गस्य दृष्टिशक्तिः नष्टा, दृष्टुः अपि दृष्टिः नास्ति; उभयोः अयोग्यत्वे दृष्टिः समाप्ता। अतः, न भयम्, न कृपा, न मोहः; जीवगमनं ज्ञात्वा, ज्ञानी रागरहितः अत्र यथायोगं वर्तेत। युक्तदृग्बुद्ध्या, योगवैराग्यसमन्वितः, मायामयं जगत् देहं विमुक्तः वर्तेत। शुकः उवाच—एवं गोप्यः विविधं गीतं विलप्य, कृष्णदर्शनलालस्येन उच्चैः रुरुदुः, हे राजन्। तदा हरिः तेषु प्रकटितः, पद्ममुखः, पीतवस्त्रः, हारविभूषितः, कामदेवमोहकः। प्रियस्य आगमनं दृष्ट्वा, तासां नेत्राणि हर्षेण विकसितानि, सर्वाः एकस्मिन्न क्षणे उत्तस्थुः, यथा प्राणः देहे पुनः आगतः। कोऽपि हर्षेण हरिपद्महस्तं अञ्जलिना गृह्णाति; अन्यः चन्दनलिप्तं भुजं स्वकन्धरे स्थापयति। कोऽपि तन्वी तस्य ताम्बूलं हस्तेन ग्राहयति; अन्यः तृप्त्याग्निना दग्धा तस्य पद्मपादं स्तनयोः स्थापयति। कोऽपि भ्रूभङ्गेन, प्रेमावेशात्, तिर्यग्विलोचनैः तं ताडयति, ओष्ठान्तर्गतदन्तैः। अन्यः, अनिमिषदृष्ट्या तस्य पद्ममुखं पश्यति, पिबन्ती अपि तृप्तिं न प्राप्नोति, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। अन्यः, नेत्रद्वारा तं हृदि आकर्ष्य, रोमाञ्चिताङ्गेन योगिनोऽनन्दे तं आलिङ्गति। सर्वाः केशवदर्शनानन्देन, ज्ञानप्राप्तिवत्, विरहदुःखं त्यक्त्वा परमोत्सवं अनुभूय तुष्टाः। दुःखविमुक्ताभिः परिवृतः भगवान् अच्युतः अधिकं प्रकाशितः, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः। ताः गृहीत्वा भगवान् यमुनातटं प्रविष्टः, यत्र मल्लिका-मन्दार-पुष्पाणि, सुगन्धितः वातः, भ्रमराः गुञ्जन्ति। तत्र शुभस्थानम्, शरदिन्दुचन्द्रिकया तमः नष्टम्, कृष्णस्य चञ्चलहस्तः, उज्ज्वलसुकुमाररेणुः। तासां हृदयानि प्रियदर्शनानन्देन शान्तानि, यथा वेदानां तत्त्वलाभः; ताः प्रियाय उपरिवस्त्रैः, स्तनरागाङ्कितैः, आसनं सज्जयामासुः।