प्रियः, गोप्यः स्वस्य शोभनं कमलमिव चरणयुगलं स्नेहपूर्वकं स्तन्येषु स्थापयन्त्यः, तस्य कठिनत्वात् भीतानपि, तं वनान्तरे विचरन्तं पृच्छन्ति—किं तव चरणौ कर्कशशिलासु गच्छन्तौ पीडां न अनुभवतः? तव जीवनस्य आधारभूतं मनः अस्माकं तवातिरिक्तं न यान्ति। रामस्य पत्न्यः तस्य देहं आलिङ्ग्य अग्नौ प्रविशन्ति; वसुदेवस्य पत्न्यः तथा हर्याः स्नुषाः, प्रद्युम्नस्य पत्न्यः अपि, कृष्णस्य पत्न्यः रुक्मिण्या अग्रणीभूताः, तेन सह एकीभूताः अग्नौ प्रविशन्ति। अर्जुनः, प्रियसखा कृष्णस्य वियोगेन शोकाकुलः, कृष्णस्य गीतैः तथा विवेकपूर्णैः वचोभिः आत्मनं सांत्वयति। अर्जुनः, स्वकुलक्षयात् मृतानां स्वजनानां विधिवत् अन्त्यकर्माणि कृतवान्, तान् यथाक्रमं व्यवस्थापयामास। हरिः त्यक्त्वा द्वारकां, समुद्रः तां क्षणेन निमज्जयामास, हे राजन्, भगवत्प्रासादं तु तेजस्विनं अपि अपूर्वं अवशिष्टम्। तत्र भगवान् मधुसूदनः नित्यं विराजते, स्मरणेन सर्वदोषनाशकः, सर्वमङ्गलानां मध्ये परममङ्गलः। धनञ्जयः जीवितान् स्त्रियः, बालान्, वृद्धान् आदाय इन्द्रप्रस्थं नीतवान्, तत्र वज्रं राज्ये स्थापयामास। अर्जुनस्य पितामहाः, मित्रमृत्युः श्रुत्वा, त्वां कुलधारं कृत्वा, महापथं प्रस्थिताः। यः श्रद्धया विष्णोः कर्म जन्म च कथयति, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति। एवं, हर्याः रमणीयावतारान्, वीर्यकृत्यान्, बाललीलान् श्रुण्वन् वा कथयन् वा, यत्र कुत्र वा, परमं भक्तिं योगिवर्याणां पथं प्राप्नोति। रागी जनः, देहेन, गर्वेण, क्रोधवृद्ध्या, कामेन च, अन्यैः रागिभिः सह संघर्षं कुर्वन्, आत्मनः विनाशं करोति। पञ्चभूतसमुद्भूते देहे, मूढात्मा पुनः पुनः ‘अहं’ ‘मम’ इति मिथ्याभावं कुर्वन्, बुद्धिदोषं प्राप्नोति। यदि जीवः पुनः दुष्टपथं गच्छति, उदरस्य, जननाङ्गस्य तृप्तये यत्नं कुर्वन्, तदा स तिमिरं पुनः प्रविशति। सत्यं, शौचं, दया, मौनं, बुद्धिः, श्रीः, लज्जा, कीर्ति, क्षमा, शमः, दमः, ऐश्वर्यं—एतानि सर्वाणि तेषां संगात् क्षीयन्ते, येषां तानि न विद्यन्ते। चञ्चलैः, मूढैः, भग्नहृदयैः, असाधुभिः, दीनैः, क्रीडारूपायाः स्त्रियाः संगं न कुर्यात्। मोहः, बन्धः, अन्यसंगात् न तावत् जायते, यावत् स्त्रीसंगात्; स्त्रीसक्तजनसंगात् तु अतिवृद्धः। प्रजापतिः, स्वदुहितरं मृगीरूपां दृष्ट्वा, तस्य सौन्दर्येन मोहितः, स्वयं मृगरूपं धृत्वा, लज्जितः ताम् अन्वधावत्। सृष्टेषु, पुनः पुनः सृष्टेषु, मम माया-रूपायाः स्त्रियाः प्रति, नारायणमुनिं विना, कः स्थिरचित्तः तस्य प्रतिरोधं कर्तुं शक्नोति? मम मायाया रूपं पश्य, स्त्रीरूपेण, सर्वदिक्-विजयीं अपि वशं करोत्या, भ्रूभङ्गेन भूमिं चरन्तं जनं अपि वशीकरोति। योगश्रेयोऽभिलाषी स्त्रीसंगं कदापि न कुर्यात्; मम सेवया आत्मज्ञानं प्राप्ताः तं नरकद्वारं इति घोषयन्ति। देवैः निर्मिता माया, स्त्रीरूपा, शनैः आगच्छति; तां गृणीयात् आत्मनः मृत्युं इति, तृणैः आच्छादितं कूपं यथा। मोहितः, स्त्रीं पत्नीं इति मन्यते, सा मम माया, गो-रूपेण; स्त्रीसंगात्, स स्त्रैणत्वं प्राप्नोति, धन-पुत्र-गृह-बन्धनं च। या पतिस्वरूपा, पुत्रस्वरूपा, गृहस्वरूपा, तां प्राज्ञः मृत्युं इति जानाति, यथा मृगस्य मृत्युं व्याधगीतं। जीवः, देहवान्, लोकान् लोकान् भ्रमन्, सततं कर्म कुर्वन्, तस्य फलं अनुभवति, विरामं न प्राप्नोति। जीवस्य देहः, भूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च संयुतः, तं अनुगच्छति; तस्य लयः मृत्युः, तस्य उत्पत्तिः जन्म। यदा विषयग्राह्यत्वं, विषयग्रहणशक्तिः च नश्यति, तदा लयः; विषयदर्शनं सह ‘अहं’ भावः, तदा जन्म। यथा नेत्रं वा तस्य भागः दृष्टिशक्तिं विहीनः, दृष्टा अपि न पश्यति; तद्वत्, उभयस्य अयोग्यत्वे, दर्शनं समाप्तम्। तस्मात्, न भयम्, न करुणा, न मोहः; जीवगमनम् ज्ञात्वा, ज्ञानी, आसक्तिहीनः, यथायोग्यं जीवेत्। यथार्थदृष्ट्या युक्तया बुद्ध्या, योगवैराग्यसम्बद्धया, माया-कृतं जगत् देहं विमुखः जीवेत्। शुकः उवाच—एवं गोप्यः विविधं गीतं विलप्य, कृष्णदर्शनलोलुपाः, उच्चैः रुदन्त्यः। ततः हरिः तासु प्रकटितः, कमलमुखः स्मिताननः, पीताम्बरधारी, हारभूषितः, कामदेवमपि मोहितुम् समर्थः। प्रियं पुनः आगतम् दृष्ट्वा, तासाम् नेत्राणि हर्षेण प्रस्फुरन्ति; सर्वाः एकैव उत्तस्थुः, जीवनमिव पुनः देहे प्राप्तम्। का चित् हर्षात् हर्याः कमलहस्तं अञ्जलिपुटे गृहीत्वा; अन्याः चन्दनाङ्कितं भुजं स्कन्धे न्यस्य। का चित् तन्वी, तेन चुञ्चितं ताम्बूलं पाणिपुटे गृहीत्वा; अन्याः तृष्णया दग्धा, तस्य कमलपादं स्तन्योः स्थापयामास। का चित् भ्रूभङ्गेन, प्रेमावेशात्, तिर्यक् दृष्ट्या तं ताडयन्तीव, ओष्ठान्तर्गतदन्ता च। का चित् नेत्रैः अपलितैः तस्य कमलमुखं पश्यन्ती, पिबन्ती अपि न तृप्तिः, यथा ज्ञानी तस्य पादेभ्यः न तृप्ताः। का चित् नेत्रपुटे तं हृदयं प्रविश्य, नेत्रं मीलयित्वा, रोमाञ्चिताङ्गा, योगिन्याः सुखं आस्वादयन्ती आलिङ्गयामास। सर्वाः केशवदर्शनसुखेन, परमोत्सवम् अनुभवन्त्यः, वियोगदुःखं त्यक्त्वा, यथा ज्ञानप्राप्तौ जनाः। वियोगमुक्ताभिः परिवृतः भगवान् अच्युतः अधिकं प्रकाशते, हे प्रिय, यथा शक्तियुक्तः पुरुषः।