व्रजवासिनां शुभस्वरूपः श्रीकृष्णः, तव सन्निधानेन एव सर्वदुःखानि नश्यन्ति, सर्वत्र शुभं वितरति च। तव विरहक्लिष्टहृदयेषु जनेषु किंचित् तव सन्निधिं निवर्तय, यतः तव अल्पावासेन अपि तेषां विरहदुःखस्य औषधत्वं दृश्यते। हे प्रियतम, तव सुन्दरं पद्मपादं भयभीता अपि वयं स्वस्तन्यां स्थापयामः; किं तवदर्थं त्वं वनं विचरति, किम् तव पादाः तीक्ष्णशिलासु चलन्तः वेदनां न अनुभवन्ति? तव जीवनेन धारिताः वयं तव समीपात् न विचलामः। रामस्य पत्न्यः तं शरीरं आलिङ्ग्य अग्नौ प्रविशन्; वसुदेवस्य पत्न्यः, हरिपत्न्यः, प्रद्युम्नपत्न्यः च तथेव अग्नौ प्रविशन्; श्रीकृष्णस्य पत्न्यः, रुक्मिण्याः नेतृत्वे, तं एकत्वेन अग्नौ प्रविशन्। अर्जुनः, कृष्णवियोगेन क्लिष्टः, कृष्णविषये गीतैः शास्त्रैः च आत्मनं सान्त्वयत्। अर्जुनः कुलहीनानां स्वबान्धवानां यथाक्रमं अन्त्यकर्माणि अकारयत्। हरिणा परित्यक्तं द्वारकां समुद्रः क्षणेन प्लावयत्, राजन्, भगवतो दिव्यनिकेतनं तु अपि अप्लावयत्। तत्र भगवान् मधुसूदनः सदा सन्निहितः, स्मरणेन सर्वदोषान् नुदति, सर्वशुभेषु श्रेष्ठः। अर्जुनः शेषिताः स्त्रियः, बालकाः, वृद्धाः च आदाय इन्द्रप्रस्थं निनाय, वज्रं तत्र राजे स्थापयत्। मित्रमृत्युः श्रुत्वा, अर्जुनस्य पितामहाः त्वां कुलधारं कृत्वा, सर्वे महापथं ययुः। यः श्रद्धया विष्णोः कर्म जन्म च कथयति, सः सर्वपापैः विमुक्तः भवति। एवं, हरिहि अवतारकथाः, वीर्यकृत्याः, बाललीलाः च श्रवणकथनयोः, यत्र कुत्र वा, परमभक्तिं प्राप्नोति योगिवर्यपथे। देहेन, गर्वेण, क्रोधवृद्ध्या, कामेन च, कामी जनः अन्यैः कामिभिः सह स्पर्धां कृत्वा आत्मनः विनाशं करोति। पञ्चभूतसम्बद्धे देहे, अज्ञानात्मा पुनः पुनः 'अहं' 'मम' इति मिथ्याभावं कुर्वन्, दोषयुक्तबुद्धिं जनयति। यदि जीवः पुनः दुष्टमार्गं अनुवर्तते, गुदपायुपूरणाय प्रयत्नं कुर्वन्, अन्धकारं पुनः प्रविशति। सत्यं, शौचं, दया, मौनं, बुद्धिः, लक्ष्मीः, लज्जा, कीर्तिः, क्षमा, शान्तिः, दमः, श्रीः—एतेषां अभाविनां संगात् सर्वे नश्यन्ति। चञ्चलैः, मूढैः, शोकग्रस्तैः, असज्जनैः, दीनैः, क्रीडासदृशास्त्रैः स्त्रीभिः च सङ्गं न कर्तव्यम्। मोहः बन्धनं च अन्यसङ्गात् न तावत् जायते, यावत् स्त्रीसङ्गात्, स्त्रीसक्तजनसङ्गात् तु अधिकम्। प्रजापतिः स्वकन्यां मृगीरूपां दृष्ट्वा तस्य सौन्दर्ये मोहितः, स्वयं हरिणरूपेण तां लज्जितः अन्वगच्छत्। पुनः पुनः सृष्टेषु सृष्टेषु, ममायाऽनु निर्मितां स्त्रीं को न विजयी, नारायणमुनिं विना, ताम् प्रतिरोधं कर्तुं शक्नोति? मम मायायाः बलं पश्य, स्त्रीरूपेण, सर्वदिक्विजयीजनानपि जेतुं समर्था—भ्रूविलासेन भूमिं स्पृष्टान् जनान् वशं करोति। योगस्य उत्तमं पदं इच्छन्, स्त्रीसङ्गं कदापि न कुर्यात्; मम सेवया आत्मविदः नरकद्वारमिति स्त्रीसङ्गं वदन्ति। देवैः निर्मिता स्त्रीरूपा माया शनैः आगच्छति; तां मृत्युरिव गृहीत्वा, तृणैः आच्छादितं कूपमिव, ज्ञातव्या। मोहितः पुरुषः तां स्वपत्नीं इति मन्यते, सा तु मम माया गौः इव दृश्यते; स्त्रीसङ्गात् स्त्रीत्वं प्राप्य, धनपुत्रगृहबन्धनं प्राप्नोति। सा पतिसुतगृहस्वरूपिणी, भाग्येन प्रेषिता, मृत्युरेव, यथा व्याघ्रगीतं मृगस्य मृत्युः। जीवः देहवान् सन् लोकान् लोकान् भ्रमति, सततं कर्मणि फले च प्रवृत्तः। पञ्चभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा च युक्तं शरीरं जीवस्य अनुसरति; तस्य लयः मृत्युः, तस्य उत्पत्तिः जन्म। यदा विषयग्रहणोपायः विषयग्रहणशक्तिः च नश्यतः, तदा लयः; विषयग्रहणे 'अहं' भावः जायते, तदा जन्म। यथा चक्षुषः अंगानि दृष्टिशक्तिं नष्टानि, दृष्टा दृष्टिं न पश्यति, तद्वत् उभयोः अनर्हत्वे दर्शनं समाप्तम्। तस्मात् न भयं, न दया, न मोहः कर्तव्यः; जीवगमनं ज्ञात्वा, ज्ञानी, विरागी, अत्र यथायोग्यं जीवेत्। युक्तबुद्ध्या, योगवैराग्यसमन्विता, माया निर्मिते देहे, देहानपेक्षया, अस्मिन लोके वर्तेत्। शुकः उवाच—एवं गोप्यः विविधगीतलापैः कृष्णदर्शनकाङ्क्षया उच्चैः रुदन्त्यः। तदा हरिः तेषां मध्ये प्रकटः, पद्ममुखः, पीतवस्त्रधारी, मालया भूषितः, कामदेवमपि मोहितुम् समर्थः। प्रियं दृष्ट्वा गोप्यः हर्षेण नेत्राणि विकसन्ति, सर्वाः एकस्मिन्नेव क्षणे उत्थाय, जीवः इव पुनः देहे आगतः। कोपि मुदितया हरिपद्महस्तं अञ्जलिना गृहीत्वा, अन्यया चन्दनलेपनं भुजं स्कन्धे स्थापितम्। कोपि तन्वी तेन चेर्वितं ताम्बूलं कपालेन गृहीत्वा, अन्यया तवदीयपद्मपादं स्तनयोः स्थापितम्। कोपि भ्रूभङ्गेन विकलिता, प्रेमावेशात्, तिर्यक् दृष्ट्या ताडयन्ती, दन्तैः ओष्ठान्तर्गतैः। अन्या, अनिमिषेण दृष्ट्या, पद्ममुखं पश्यन्ती, तं पिबन्ती अपि तृप्तिं न प्राप्नोति, यथा ज्ञानी तस्य पादयोः तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। अन्या, नेत्रनिमीलनं कृत्वा, तं हृदयं प्रविश्य, रोमाञ्चिताङ्गया योगिन्याः सुखं अनुभवति। सर्वाः केशवदर्शनसुखेन, परमोत्सवमिव अनुभवन्त्यः, विरहदुःखं त्यक्त्वा, यथा ज्ञानप्राप्तौ जनाः दुःखं त्यजन्ति।