यदा त्वं दिवा वनं विचरस्यसि, तदा ये त्वां न पश्यन्ति, तेषां क्षणोऽपि युगायते। तव कुञ्चितकेशाः सुन्दरमुखं च, ये स्थूलदृशः सन्ति, तेषां निजपलितपक्ष्मभिः तिरस्क्रियते। वयं पतिं पुत्रान् कुलं भ्रातॄन् बान्धवान् च परित्यज्य, अन्तिमाः सन्तः त्वत्समीपमागताः, हे अच्युत। तव मार्गं विदित्वा, तव गीतमोहिताः, का स्त्री रात्रौ स्वगृहं प्रतियातु? तव रहस्यानि संवादाः, हृदि समुत्पन्नः स्नेहः, तव स्मिताननं, प्रेमपूर्णदृष्टयः, तव विशालोरःश्रीः, हे श्रीनिवास, पुनः पुनः अस्माकं मनांसि आकृष्टानि च मोहितानि कुर्युः। हे व्रजवासिनां मङ्गलमूर्ते, तव सान्निध्यमेव सर्वदुःखविनाशनं, सर्वमङ्गलप्रदं च। कृपया, ये त्वयि विरहाकुलहृदयाः, तेषां समीपात् किंचित् अपि निवर्तस्व; तव वियोग एव स्वजनानां विरहदुःखनिवारणं भवेत्। हे प्रिय, वयं तव सुन्दरं पद्मपादौ भीतयः स्वस्तन्यां स्थापयामः, तयोः कठोरतायाः भीत्या। किमेतस्मात् कारणात् त्वं वनं विचरस्युत, किं तव पादौ तीक्ष्णशिलासु न पीड्येते? अस्माकं चित्तानि तव प्राणेन धार्यन्ते, न तवतो विचलन्ति। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः "गोप्यः गीतम्" इत्याख्यः समाप्तः। रामपत्नीः तस्य देहं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रविशन्; वसुदेवस्य भार्याः, हर्याः स्नुषाः, प्रद्युम्नस्य अपि, तद्वत् अग्निं प्रविशन्; कृष्णस्य च पत्न्यः, ऋुक्मिण्याद्याः, तेन सह आत्मानं संयोग्य वह्निं प्रविशन्। अर्जुनः प्रियसखिवियोगात् संतप्तः, कृष्णकथाभिः गीतैः च तं स्वान्तं सान्त्वयामास। अर्जुनः स्वकुलक्षयात् मृतानां बान्धवानां यथान्यायं क्रियाः चकार। हर्युत्सृष्टां द्वारकां, हे राजन्, सागरः कषणेनैव प्लावयामास, केवलं भगवतः सुमहत् सदनं तत्रावशिष्टम्। तत्रैव माधुसूदनः सदा वर्तते, स्मरणमात्रेण सर्वपापहरः, सर्वमङ्गलेषु मङ्गलतमः। अर्जुनः तत्र अवशिष्टा स्त्रीबालवृद्धान् आदाय, इन्द्रप्रस्थं नीत्वा, वज्रं तत्र राजा स्थापयामास। मित्रमरणं श्रुत्वा, हे राजन्, अर्जुनस्य पितामहाः त्वां कुलधुरं कृत्वा, सर्वे महापथं जग्मुः। यः श्रद्धया विष्णोः कर्मजन्म च कथयेत्, स सर्वपापैः विमुच्यते। एवं हर्यवतारचरितबाल्यलीलादीनि श्रुत्वा कीर्तयित्वा, यत्र कुत्रापि, परमभागवतपथेन परां भक्ति प्राप्नोति। देहेन मानदर्पेण क्रोधवृद्ध्या च कामेन, रागी जनः अन्यैः कामिभिः सह द्वन्द्वं कृत्वा आत्मनः क्षयं प्राप्नोति। पञ्चभूतमये देहे, मूढात्मा पुनः पुनः अहं ममेत्यभिमानं कृत्वा, तद्विपर्ययेण बुद्धिदोषं प्राप्नोति। यदि पुनः प्राणी दुर्वृत्तपथं गच्छेत्, उदरयोनि तृप्त्यर्थं यतते, स पुनः अन्धकारं प्रविशति। सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीः ह्रीः कीर्तिः क्षमा शमः दमः ऐश्वर्यं च—एतानि सर्वाणि तद्विहीनसंगेन ह्रियन्ते। अशान्तैः मूढैः भग्नचित्तैः असाधुभिः, दीनैः वा नारीभिः वा, न कदापि संगमः कर्तव्यः। मोहः बन्धनं च अन्यसंगात् न तथा जायते, यथा स्त्रीसंगात्, स्त्रीसक्तजनसंगात् तु अधिकतरम्। सृष्टिपतिः स्वां दुहितरं मृगीरूपिणीं दृष्ट्वा मोहितः, स मृगरूपेण तामन्वधावत्, लज्जितः। सर्वेषां सृष्टानां पुनः पुनः सृष्टानां मध्ये, मम मायया निर्मितां स्त्रीं विना, नारायणमुनिं विना, कः स्थिरचित्तः तिष्ठेत्? मम मायायाः स्त्रीरूपिण्याः पश्य बलम्—या विजितदिग्विजयीन्पि भ्रूकुट्या वशं नयति। यो योगस्योत्तमं पदं इच्छेत्, स कदापि स्त्रीसंगं न कुर्यात्; मम सेवया आत्मदर्शनं प्राप्ताः एवमाहुः—स्त्रीसंग एव नरकद्वारम्। देवैः निर्मिता स्त्रीमाया शनैः उपगच्छति; सा मृत्युरेव, तां तृणच्छन्नकूपवत् विज्ञेयम्। मोहितः पुरुषः तामात्मनः पत्नीं मन्यते, सा मम माया गोरूपिणी; स्त्रीसंगात् स्त्रीभावं प्राप्य, वित्तपुत्रगृहबन्धनं प्राप्नोति। या पतिसुतगृहात्मरूपिणी सा दैवेन प्रेषिता मृत्युरेव, यथा मृगस्य व्याघ्रगीतिः मृत्युः। जीवः प्राणयुक्तशरीरः लोकान् लोकान् विचरन्, सततं कर्म कुर्वन् तस्य फलान् अनुभवति। एषः शरीरः भूतैः इन्द्रियैः मनसा च युक्तः, तस्य विनाशो मृत्युः, उत्पत्तिः जन्म। यदा विषयग्रहणोपायः विषयग्रहणशक्तिश्च नश्यतः, तदा लयः; विषयग्रहणे अहंभावः, तदा जन्म। यथा चक्षुषि वा तदङ्गेषु वा दृष्टिशक्तिः नश्यति, तदा दृष्टुः दृष्टिः नश्यति; एवं उभयोः अयोग्यत्वे दृश्यं नश्यति। तस्मात् न भीः, न शोको, न मोहः; आत्मगमनं ज्ञात्वा, विरक्तः पण्डितः यथायोग्यं जीवेत्। यथार्थदर्शिन्या बुद्ध्या, योगवैराग्ययुक्तः, मायामयेऽस्मिन्लोके देहं अनुद्वीक्ष्य जीवेत्। एवं शुकः उवाच—एतस्मिन् समये, गोप्यः विविधान् प्रकारान् गीतानि विलपन्त्यः, कृष्णदर्शनलालसया उच्चैः रुरुदुः। ततः हरिः तासां मध्ये सस्मितं पद्ममुखं पीताम्बरधरः, माल्यभूषितः, कामपि मोहितुमपि समर्थः, प्रादुरासीत्। प्रियं पुनरागतं दृष्ट्वा, गोपीनां नेत्राणि प्रमोदात् विकसन्ति स्म; सर्वाः एकैवोत्थाय, जीवनमेव पुनः प्राप्तवत्सु इव। का चित् हर्षेण हरिपद्मकरं स्वहस्तयोर् अञ्जलिना गृहीत्वा तस्थौ; अन्यया तस्य चन्दनाङ्कितबाहुः स्कन्धे स्थापिता। का चित् तन्वी तेन चूर्णितां ताम्बूलपर्णं कुपितया हस्तयोः गृहीत्वा, अन्यया तु विरहेण दग्धया तस्य पद्मपदौ स्तनयोर् मध्ये निधाय। का चित् भ्रूकुटिं कृत्वा, प्रेमवेगेन आकुला, तिर्यग्दृष्ट्या तं ताडयन्तीव, दन्तान् ओष्ठान्तर्गतान् कृत्वा तिष्ठति स्म।