चाक्षुषमन्वन्तरस्य काले, सृष्ट्यादौ, कालस्य प्रवाहेण प्रेरितः स प्रजापतिः दक्षः, दैवेन नीतः, यथाभिलषिताः प्रजाः ससर्ज। स दक्षः स्वयमेव जन्मना सर्वान् तेजस्विनः स्वतेजसा अतिशाययन्, स्वकौशल्येन च, कर्मणां कारणत्वात् “दक्षः” इति प्रसिद्धः अभवत्। अनादिरपि स भगवान् तं दक्षं सृष्ट्यर्थं प्रजानां रक्षणार्थं च स्थापयामास, तं चान्यान् च सर्वप्राणिनां अधिपतीन् नियुक्तवान्। ततः व्रजयोषितः प्रीत्या समेता इत्युक्त्वा—“तव जन्मना व्रजभूमिः अधिकं पुष्यति; लक्ष्मीः अपि सदा अत्र वसति। प्रियतम! त्वदीयभक्ताः सर्वदिक् दृश्यन्ताम्; ये त्वयि जीवन्ति ते त्वां अन्वेषन्ति।” पुनः प्रार्थयन्त्यः ऊचुः—“कान्त! शरद्रात्रौ तव कटाक्षेण कमलस्य हृदयस्य शोभा अपह्रियते। वयं तव अकृतकृत्याः दास्यः; वरद! किं त्वया अस्मिन् स्थले नः वधः उचितः?” “जलविषात्, भुजङ्गरूपराक्षसात्, वातात्, विद्युतः, वह्नेः, वर्षपुत्रात्, सर्वतः चापद्भ्यः, त्वं पुनः पुनः अस्मान् त्रातवान्, परमेश्वर!” इति स्मृत्वा, ताः पुनरुवाचुः—“त्वं केवलं गोपीनाम् आनन्दः नासि; सर्वदेहिनां अन्तर्यामी असि। ब्रह्मणा जगद्रक्षार्थं प्रार्थितः, सत्त्वतकुले त्वं प्रकटितः, सखा!” “वृष्णीनां श्रेष्ठ! त्वं शरणागतानां संसारभयात् विमोचनाय पादौ शरणं कृतवान्। प्रिय! कामदायिनीं तव पद्महस्तां मस्तके स्थापय।” “वीर! व्रजस्य दुःखं हरन्, स्वजनानां गर्वं स्मितेन नाशयन्, सखा! अस्मान् दास्याय गृहाण; तव सुन्दरं पद्ममुखं दर्शय।” “नम्राणां पापं नाशयन्, तृणचरान् अनुगच्छन्, श्रीनिवास! नागशिरसां अर्पितं तव पद्मपदं अस्माकं उरःस्थले स्थापय, हृदयव्यथां शमय।” “मधुरभाषिणं, मनोहरवाक्यं, मनःप्रियं ज्ञानं त्वं प्रदत्तवान्; पद्मनेत्र! अस्मान् मोहितवान्; वीर! तव ओष्ठामृतं पायय।” “तव कथामृतं कष्टार्तानां जीवनम्; कविभिः कीर्तितं, पापहरं, श्रवणात् शुभदं, धनदं; यः पृथिव्यां तानि प्रचारयति, स एव दातृश्रेष्ठः।” “प्रिय! तव हास्यं, प्रेमदृष्टिः, क्रीडा, ध्यानं च शुभदं; हृदयस्पृशः गोप्यः संवादाः, मनो मोहयन्ति।” “व्रजात् गवां चारणाय गच्छन्, नाथ! तव पद्मपदौ शिलातृणाङ्कुरेषु पततः; अस्माकं मनांसि, तव विरहक्लेशात् पीडितानि, त्वां अनुगच्छन्ति, प्रिय!” “दिनान्ते, नीलकेशः, वनफूलमुखः, धूलिधूसरितः, पुनः पुनः प्रकटमानः, वीर! अस्माकं हृदये प्रेमोत्पादनं करोति।” “नम्राणां कामदं तव पद्मपदं, श्रीः यत् पूजयति, भूमिभूषणं, क्लेशे ध्यानार्हं, शमदमं च; प्रिय! तानि अस्माकं उरःस्थले स्थापय, व्यथां शमय।” “मधुरवेणुचुम्बितं तव अधरं, प्रेमवर्धनं, दुःखनाशनं, सर्वकामविस्मरणं च; वीर! अस्मभ्यं तव ओष्ठामृतं देहि।” “दिवसस्य वने विचरन्, ये त्वां न पश्यन्ति, तेषां मुहूर्तः युगायते; तव कुञ्चितकेशं सुन्दरमुखं च, मन्ददृष्टीनां नेत्रपुटैः छाद्यते।” “पतिं, पुत्रं, कुलं, भ्रातॄन्, बान्धवान् परित्यज्य, वयं अन्त्याः त्वां प्राप्ताः, अच्युत! तव पन्थानं जानन्त्याः, गीतमोहिताः, का स्त्री रात्रौ गृहं प्रतियातु?” “गोप्यः संवादाः, हृदयप्रेमोत्थानं, तव स्मितं, प्रेमदृष्टिः, उरःप्रभा च, श्रीनिवास! पुनः पुनः अस्माकं मनांसि आकृष्य मोहयन्ति।” “व्रजवासिनां मंगलमूर्ते! तव सन्निधिः एव सर्वदुःखनाशिनी, सर्वमङ्गलप्रदा; कृपया, तव विरहक्लेशार्तानां स्वजनानां क्लेशं शमयित्वा, किंचित् आत्मनोऽपि निवृत्तिं कुरु।” “प्रिय! तव सुन्दरं पद्मपदं मृदुना अस्माकं उरःस्थले स्थापयामः, तथापि तस्य कठिनत्वात् भीताः स्मः; किमर्थं त्वं वने विचरन्, शिलादिभिः पादौ न पीड्यन्ते? अस्माकं मनांसि तव प्राणैः जीवन्ति, त्वत्तः न विचलन्ति।” एवं त्रिंशत्तमः एकत्रिंशत्तमश्च अध्यायः, ‘गोपीगीत’ इत्याख्यः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमं वैराग्यशास्त्रं, समाप्तः। तदनन्तरं, रामपत्नीः तस्य देहं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रविशन्; वसुदेवपत्नीः, हरिपुत्रवध्वः, प्रद्युम्नपत्नीः च तथैव; कृष्णस्य पत्न्यः, ऋुक्मिण्या अग्रगण्यया सह, तेन एकात्मना वह्नौ प्रविशन्। अर्जुनः, स्वमित्रविरहविह्वलः, कृष्णकथाभिः, तद्विद्या उक्तिभिश्च आत्मनं सान्त्वयत्। अर्जुनः तेषां स्वबान्धवानां, यः कुलं नष्टम्, यथोचितं क्रियाः कृत्वा, हतानां यथायोग्यं व्यवस्थां चकार। हरिणा परित्यक्ते द्वारकायां, सागरः तां क्षणेन प्लावयामास, हे राजन्, भगवतः दिव्यनिवासं विना। तत्रैव भगवान् मधुसूदनः नित्यं सन्निहितः, स्मरणमात्रेण सर्वपापं हरन्, सर्वमङ्गलेषु मङ्गलतमः। अर्जुनः, अवशिष्टा नार्यः, बालकान्, वृद्धांश्च गृहीत्वा, इन्द्रप्रस्थं नीत्वा, तत्र वज्रं नृपतिं स्थापयामास। मित्रमरणं श्रुत्वा, हे राजन्, अर्जुनस्य पितामहाः त्वां कुलधारं कृत्वा, सर्वे महापथं गतवन्तः। यः श्रद्धया विष्णोः कर्मजन्म च शृणोति, देवाधिदेवस्य, स सर्वपापैः विमुच्यते। एवं, हर्यवतारलीलाचरितबाल्यादीनि, यत्र कुत्रापि, शृण्वन् वदन् वा, नरः परमं भक्तिं प्राप्नोति, परमार्ह वैराग्यपथे। शरीरैः, गर्वेण, क्रोधे, कामेन च, रागी जनः स्वाभिलषितैः अन्यैः सह द्वन्द्वं कृत्वा, आत्मनाशं करोति। पञ्चमहाभूतमयं शरीरं, अज्ञानः जीवः पुनः पुनः “अहं मम” इति मिथ्याभिमानेन बद्धो भवति, तस्मात् बुद्धिभ्रंशः जायते। यदि पुनः प्राणी दुष्पथे प्रवृत्तः, जनन्याश्चोदनाय च, तदा रतौ उदरस्य च तृप्तये यत्नं कृत्वा, स तद्वन्मूढः अन्धकारं पुनः प्रविशति। सत्यं, शौचं, दया, मौनं, बुद्धिः, श्रीः, लज्जा, यशः, क्षमा, शमः, दमः, समृद्धिः—एते सर्वे, तेषाम् असत्सङ्गेन, येषां नास्ति, क्षीयन्ते। अतः, चपलैः, मूढैः, खिन्नैः, असन्तैः, दयनीयैः, क्रीडनकस्त्रीभिश्च सह संगः न कर्तव्यः। मोहः, बन्धनं च, अन्यैः सह संगात् न जायते, यथा स्त्रीसंगात्, ततोऽपि स्त्रीसक्तजनसंगात् अधिकतरम्। प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा, तस्या रूपेण मोहितः, सा मृगीरूपं धारयित्वा, स च मृगरूपेण लज्जितः तामन्वधावत्। सर्वेषां सृष्टानां पुनः पुनः सृष्टानां च, ममादृश्याः मायया निर्मितायाः स्त्रियाः, ऋते नारायणऋषेः, यस्य मनः न चलति, कः अन्यः तां न प्रतिषेधेत्?