गोप्यः कदाचित् कृष्णस्य चरणारविन्दरजसा संस्पृष्टा गोविन्दस्य पादपाङ्कुराः कुसुमशकलैः समुल्लसिताः सन्तः, यं ब्रह्मा शिवश्च लक्ष्मीश्च स्वशिरसि धारयन्ति, परमं पुण्यं मन्यन्ते। तत्र तासां गोपीनां मनसि चिन्तनं जातम्—एतेषां लतानां कुसुमानां सौभाग्यं कियत्! एतेषु तु मार्गेषु, यत्र गोप्यः कृष्णस्य पादचिह्नानि दृष्ट्वा, तत्रैकस्याः गोप्याः पदचिह्नानि विशेषेण गाढानि दृश्यन्ते स्म। तत्र गोप्यः स्वप्नेवोचुः—अत्र तु केवलं तस्या एव पादचिह्नानि दृश्यन्ते, अन्यासां न; नूनं सा कृष्णेनैकान्तेन नीताऽस्मिन् मार्गे, तस्याः सुकोमलपादाः तृणाङ्कुरैः पीडिता इति ज्ञात्वा, प्रियः तामुत्थाप्य कण्ठे स्थापयामास। पुनश्च ताः गोप्यः अवदन्—पश्यत, अत्र पादचिह्नानि गाढतराणि, यत्र कृष्णः प्रेम्णा तां वहन् गतवान्। अत्र पुनः सः महात्मा प्रियामवतर्य पुष्पाणि सञ्चिनोति स्म। अत्र च तस्य प्रियायै पुष्पाणि सञ्चित्य दत्तानि; प्रतिपदं तस्य पादचिह्नानि सुस्पष्टानि दृश्यन्ते। अत्र च प्रियस्य केशसंस्कारः कृतः, नूनं तत्रैव सा उपविष्टा, प्रियः तस्याः केशान् अलङ्कृतवान्। एवं स्वयमेव आत्मारामः, अविभक्तात्मा सन्, कृष्णः तया सह क्रीडामकरोत्, प्रेम्णः हीनत्वं स्त्रीणां च चपलत्वं दर्शयन्। एवं गोप्यः परस्परं एतानि रहस्यानि प्रकाश्य, विमूढचित्ताः वनं विचरन्त्यः, तत्र या गोपी कृष्णेनान्याभ्यः पृथक् कृत्वा नीताभूताऽभवत्, सा स्वयमेव सर्वासां श्रेष्ठा इति मन्यन्ते स्म—'मां विहाय अन्याः प्रियः मां सेवते' इति गर्विता। सा च वनान्तं प्राप्त्वा केशवं प्रति गर्वेणोवाच—'न शक्नोमि भूयः पादेन गन्तुम्; यत्र तव मनः तत्र मां नय' इति। एवं उक्ते, प्रियः प्रत्युवाच—'मम स्कन्धमारोह' इति; किन्तु तदा कृष्णः तत्रान्तरधीयत, सा च वधूः शोकवशात् विलपन्ती स्थितवती। सा विललाप—'ह ह प्रभो! ह प्रिय! ह प्राणनाथ! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? हे सखिन्, दीनायाः दासीस्य दर्शय सन्निधिम्!' इति। शुकदेवः उवाच—एवं सा प्रियविरहविह्वला गोपी, तस्य पन्थानं विचिन्वती, स्वसख्यं दृष्ट्वा, या मोहिता दुःखिता चासीत्। तस्या मुखात् गर्वं माधवस्य च प्रत्युत्तरं, तस्याः दुःखजनितं लज्जां च श्रुत्वा, गोप्यः विस्मयमगच्छन्। ततः ताः गोप्यः यावत् शशिनः प्रभा दृष्टव्या, तावत् वनं प्रविश्य, तमसि पतिते निवृत्ताः। तस्याः सर्वासां चित्तं कृष्णे निवेशितम्, वाणी तस्मिन्, क्रियाः तं अनुकरणम्, आत्मानं तस्मै समर्प्य, केवलं तस्य गुणान् गायन्त्यः, स्वगृहं विस्मृतवन्त्यः। पुनः यमुनातटं प्राप्ताः, कृष्णे मनः समर्प्य, मिलित्वा तस्य आगमनकाङ्क्षया कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः। तदा, हे राजन्, कोपेन ताः मुखेभ्यः वह्निवायू प्रसरन्त्यः, भूमिं सम्वर्तकेन इव शुष्कां कर्तुमिच्छन्त्यः। तेषां वृक्षाः दग्धान् दृष्ट्वा, ब्रह्मा आगत्य, बर्हिष्मतः पुत्रान् शमयामास। शेषवृक्षाः भयभीताः, स्वयम्भुवोक्त्या, अपनीं कन्यां प्रचेतसो ददुः। ब्रह्मणः आज्ञया, प्रचेतसः मारिषां पत्नीत्वेन स्वीकृतवन्तः, यस्याः गर्भात् महापराधात् प्रजापतिः उत्पन्नः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य संधिकाले, सृष्ट्यादौ, कालगते, सः दक्षः, दैवेन प्रेरितः, इच्छिताः प्रजाः ससर्ज। सः जन्मना सर्वान् तेजस्विनः स्वतेजसा प्रबाभासयन्, स्वकर्मणा दक्षः इति प्रसिद्धः। आद्यः सन्, सः प्रजासृष्ट्यै रक्षणाय च स्थापितः, सः च अन्ये च सर्वप्रजापतयः नियुक्ताः। एवं गोप्यः उचुः—'त्वदीयजन्मना व्रजः समृद्धिम् आप्नोति; लक्ष्मीः नित्यं अत्र वसति। प्रिय, भक्ताः सर्वतो दृश्यन्तां; ये तव प्राणैः जीवन्ति, त्वां अन्विष्यन्ति। हे आर्य, शरद्रात्रौ तव कटाक्षः कमलहृदयस्य सौन्दर्यम् अपहृत्य अस्ति। कामेश्वर, वयं अकिंचनाः दास्यं कुर्वन्त्यः; वरद, किं त्वया अस्मान् अत्र वध्यम् उचितम्? 'अपि च, जलविषात्, कालियाख्यसर्परूपराक्षसात्, वातात्, विद्युतः, वह्नेः, इन्द्रपुत्रात्, सर्वत्र च आपद्भ्यः, हे परम, त्वया पुनःपुनः रक्षिताः स्मः। न केवलं गोपीनां प्रियः, सर्वदेहिनां साक्षी; ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं प्रार्थितः, सत्त्वकुले त्वमवतारः। 'हे वृष्णिश्रेष्ठ, त्वदीयानि पादपद्मानि, शरणागतानां संसारभयात् विमोचयन्ति; वरद, तव शुभहस्तं शिरसि स्थापय। हे वीर, व्रजदुःखनाशक, स्मितेन स्वजनमदनाशक, सखिन्, अस्मान् दास्याय गृहाण; तव कमलमुखं दर्शय। 'नम्राणां पातकनाशक, गवां चरमाणां पृष्ठगामी, श्रीनिवास, तव पादपद्मानि कालियफणैः अर्पितानि; तानि अस्माकं वक्षसि स्थापय, हृदयवेदनां शमय। मधुरया गिरा, मनोहरैः वाक्यैः, मनोहरया बुद्ध्या, पद्मनेत्र, अस्मान् मोहयसी; वीर, तव अधरमधुना पालय। 'तव कथामृतं, दुःखार्तानां जीवनम्; कविभिः कीर्तितम्, पापहरम्; श्रवणात् शुभं धनं च लभ्यते; ये तद् भूमौ वितरन्ति, ते धन्याः। तव हासः, प्रियतमा विलोकनानि, क्रीडा, ध्यानं, शुभानि; हृदयस्पर्शिनः गुह्यसंवादाः, मनः व्याप्नुवन्ति। 'यदा त्वं व्रजं विहाय, गाः चरन्, तव पादपद्मानि शिलातृणाङ्कुरेषु पतन्ति; अस्माकं चित्तानि तव अनुगमनं कुर्वन्ति। सायं नीलकेशः, वनकुसुममुखः, मेघरजसा धूसरितः, पुनःपुनः दर्शयन्, अस्माकं हृदये प्रेम सञ्जनयति। 'तव पादपद्मानि, भक्तकामदानी, लक्ष्म्या पूजितानि, भूमेः भूषणानि, क्लेशे ध्यानयोग्यानि, शान्तिदानि; प्रियतमा, तानि अस्माकं वक्षसि स्थापय, दुःखं शमय। तव अधराः, वेणुना स्पृष्टाः, प्रेम वर्धयन्ति, दुःखं नाशयन्ति, सर्वकामान् विस्मारयन्ति; वीर, तव अधरमधुना अस्मभ्यं देहि। 'यदा त्वं दिवा वनं चरसि, ये त्वां न पश्यन्ति, तेषां मुहूर्तः कल्पवत्; तव कुण्डलितकेशं, सुन्दरमुखं, मन्ददृष्टयः स्वनेत्रपटलैः छादितम्। पतिं पुत्रं कुलं भ्रातॄन् बान्धवान् च विहाय, वयं अन्तिमाः त्वामागताः, अच्युत; तव गीतमोहिताः, रात्रौ का स्त्री गृहं प्रतियातु? 'गुह्यसंवादाः, हृदि प्रेमोत्कण्ठा, स्मितमुखं, प्रेमदृष्टयः, विशालकक्ष्याः श्रीः—एते, श्रीनिवास, पुनःपुनः अस्माकं चित्तं स्पृशन्ति, मोहयन्ति च।