गोप्यः तानि विविधानि पादचिह्नानि अनुगम्य अग्रे गताः। ताः, यदा केचन पादचिह्नानि नववधूया सह सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा, दुःखेन अवदन्। “कस्य एते पादचिह्नानि, ये नन्दसुतस्य सह गच्छन्ति, यस्याः भुजा तस्य स्कन्धे स्थितः, यथा गजपत्नी गजेन आलिङ्गिता?” इति। “नूनम् एषा भगवन्तं हरिं परमं आराधितवती, यतः गोविन्दः तुष्टः सर्वाः गोप्यः परित्यज्य ताम् गुप्तेनेव नीतवान्।” इति। “कियन्ति धन्याः एता लताः वनस्पतयः, ये गोविन्दस्य पदकमलरजसा लिप्ताः, यत् ब्रह्मा शिवः लक्ष्मीश्च स्वशीर्षे धृत्वा परमं श्रेयः प्राप्नुवन्ति।” इति। “तस्याः पादचिह्नानि गाढतरं दत्तानि, यतः अच्युतः केवलं तामेव गोप्यः मध्ये गृहित्वा तस्याः ओष्ठान् गुप्तेन रमते; तस्याः पादचिह्नानि तत्र न दृश्यन्ते—नूनम् तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडिते, तेन प्रियः तामुत्सङ्गे धृतवान्।” इति। “पश्यत, गोप्यः! एषा पादचिह्नानि गाढतरं दत्तानि—कृष्णः प्रेमभारात् तां प्रियाम् उपर्युत्सङ्गे धृतवान्; अत्र महात्मा प्रियाम् उत्सृज्य पुष्पाणि चितवान्।” इति। “अत्र प्रियायै पुष्पाणि चितानि; पश्य, प्रत्येकपदे तस्य पादचिह्नानि स्पष्टानि दृश्यन्ते।” इति। “अत्र प्रियायाः केशाः संयोजिताः; नूनम् तस्याः उपविष्टायाः सः केशपाशं अलङ्कृतवान्।” इति। “सः आत्मारामः, अव्यभिचारि, अपि च तया सह रममाणः, प्रेमिणां दीनत्वं स्त्रीणां च चपलत्वं दर्शयति।” इति। एवं ताः गोप्यः एतानि वचनानि प्रकटयन्त्यः, मोहिता विचिन्वन्त्यः वनं विचरन्ति। या गोप्यः कृष्णेन अन्याः वनस्थाः गण्याः परित्यज्य नीतवती, सा तदा आत्मनं सर्वासां स्त्रीणां उत्तमां मन्यते—“मम प्रियः अन्यगोप्यः कामयन्त्यः परित्यज्य मम आराधनं करोति।” इति। ततः सा वनमध्ये गर्विता केशवम् उवाच—“न शक्नोमि अधिकं गन्तुं; यत्र तव मनः इच्छति, तत्र मां नय।” इति। एवं उक्तः प्रियः उवाच—“मम स्कन्धे आरोह।” इति। तदा कृष्णः अदृश्यः अभवत्, सा नववधू विलपन्ती अवशिष्टा। “हा प्रभो! प्रिय! प्राणनाथ! क्व असि, क्व असि, बाहुबलिन्? हे मित्र! दीनदासीं दर्शय!” इति। शुकः उवाच—यदा ताः गोप्यः भगवतः पथं अन्वेषन्त्यः, न जानन्त्यः सः कुत्र गतः, ताः तस्याः मित्रं, प्रियतमा, प्रियवियोगात् मोहितां दुःखितां च दृष्ट्वा। तस्याः वचनात्—गर्वं, माधवस्य प्रत्युत्तरं, दुर्भाग्येन अपमानं च शृत्वा, ताः गोप्यः महद् विस्मयं प्राप्ताः। ततः ताः चन्द्रप्रभायाः पर्यन्तं वनं प्रविष्टाः; तिमिरं सम्प्राप्ते, स्त्रियः पुनः निवृत्य गताः। ताः मनसा तं चिन्तयन्त्यः, वचसा तं गायन्त्यः, कर्मणा तं अनुकरणं कुर्वन्त्यः, आत्मनं तस्मै समर्पयन्त्यः, केवलं तस्य गुणगानं कुर्वन्त्यः, स्वगृहं विस्मृत्य। पुनः यमुनातीरं प्राप्ताः, कृष्णे मनः स्थिरं कृत्वा, संगता, आगमनं कामयन्त्यः, कृष्णं गायन्त्यः। ततः, राजन्, कोपात् ताः मुखात् अग्निं वायुञ्च निष्क्रान्ताः, भूमिं शुष्कां कर्तुम् इच्छन्त्यः, यथा संवार्तकः युगान्ते। यदा तानि वृक्षाणि दग्धानि, ब्रह्मा आगत्य बार्हिष्मत्पुत्रान् बुद्ध्या शमयामास। ततः अवशिष्टाः वृक्षाः भयात् स्वकन्यां प्रचेतसः दत्तवन्तः, स्वयंभुवः आज्ञया। ब्रह्मणः आदेशात्, तैः मारिषा स्वीकृता, यस्याः महापापात् प्रजापति उत्पन्नः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य मध्ये, सृष्ट्यादौ, कालस्य प्रवाहे, सः दक्षा, विधिना प्रेरितः, इच्छिताः प्रजाः सृजितवान्। सः जन्मनि स्वदीप्त्या सर्वदीप्तिम् अतिरिच्य, स्वकौशलात् 'दक्षः' इति कर्मणः कारणात् अभिहितः। सः अनादिः, प्रजासृष्टि-रक्षणाय संस्थापितः, सः अन्यैः सह सर्वप्राणिनां अधिपतित्वे नियुक्तः। गोप्यः उचुः—“व्रजः तव जन्मेन अधिकं संपन्नः; लक्ष्मीः सदा अत्र वसति। प्रिय, भक्ताः सर्वदिशि दृश्यन्तु; ये तव प्राणैः जीवन्ति, त्वां अन्वेषन्ति।” “साधो, शरद्रात्रौ तव दृष्टिः कमलस्य हृदयस्य शोभां चोरयति। प्रेमनाथ, वयं तव अदानदास्यः; वरदाता, किं त्वया अत्र वध्यमहे?” “जलविषात्, नागरूपासुरात्, वातात्, विद्युतः, अग्नेः, वर्षपुत्रात्, सर्वत्रापदः, परमेश्वर, पुनः पुनः अस्मान् रक्षितवान्।” “त्वं केवलं गोपीनां न प्रियः; सर्वदेहिनां अन्तरात्मा असि। ब्रह्मणा लोकरक्षायै प्रार्थितः, मित्र, सात्वतवंशे अवतरितः।” “वृष्णिवर, तव पादौ शरणं प्राप्तानां संसारभयात् मोचयन्ति। प्रिय, कमलहस्त, कामदः, तव शुभस्पर्शः शिरसि स्थाप्यताम्।” “वीर, व्रजदुःखनाशक, स्वजनगर्वविनाशकस्मित, मित्र, अस्मान् दास्येषु स्वीकरोतु; तव कमलमुखं दर्शय।” “नमन्तां पापहर, गोचरणानुग, श्रीनिवास, तव पदकमलम् नागफणैः अर्पितम्; तानि वक्षसि स्थापय, हृदयवेदनां शमय।” “मधुरभाषण, मनोहरोक्तिः, चित्तप्रियज्ञान, कमलनयन, अस्मान् मोहितवान्; वीर, तव ओष्ठामृतं पोषय।” “तव कथामृतं दुःखितानां जीवनम्; कविभिः स्तुतम्, पापं नुदति। श्रवणात् शुभं धनं च लभ्यते; ये भूमौ तानि वितरन्ति, ते उदाराः।” “प्रिय, तव हासः, प्रेमदृष्टिः, क्रीडा, ध्यानं, सर्वं शुभम्। हृदयस्पर्शिनी गुप्तसंवादाः, मनः मोदयन्ति।” “यदा त्वं व्रजं विहाय गोचारणाय गच्छसि, प्रभो, तव पदकमलम् शिलातृणाङ्कुरेषु चरति; अस्माकं मनः तव अनुगमनं करोति, प्रिय।” “दिनान्ते, नीलकेश, वनपुष्पमुख, मेघरजसा आवृतः, पुनः पुनः आविर्भवन्, वीर, अस्माकं मनसि प्रेमं उद्बोधयति।” “नमन्तां कामदं पदकमलम्, लक्ष्म्या पूजितम्, भूम्याः भूषणम्, क्लेशे ध्यानयोग्यम्, शान्तिदायकम्; प्रिय, तानि वक्षसि स्थापय, अस्माकं दुःखं शमय।” “तव ओष्ठः, वेणुना स्पृष्टः, प्रेमं वर्धयति, दुःखं नाशयति, सर्वान्यकामान् विस्मारयति; वीर, तव ओष्ठामृतं दत्तुम् अर्हसि।