एवं वृन्दावनस्य लता-वृक्षान् कृष्णं विषये पृच्छन्त्यः ताः गोप्यः वनान्तरे परमात्मनः पदचिह्नानि प्रकटयन् दर्शयन्। तानि पदचिह्नानि यथारूपं दृश्यन्ते, तानि नन्दस्य महात्मनः पुत्रस्य; तेषु पताकां, पद्मं, वज्रं, अङ्कुशं, शालिवीरं च लक्षयन्ति। ताः गोप्यः तेषां विविधानां पदचिह्नानां अनुगमनं कृत्वा अग्रे गताः; यत्र केचन पदचिह्नानि कन्यायाः पदैः सन्निकृष्टानि दृश्यन्ति, तत्र ताः दुःखेन व्याहरन्। कस्य पदचिह्नानि एतानि, यः नन्दपुत्रेण सह याति, यस्य बाहुं तस्य स्कन्धे स्थापयति, यथा गजेन्द्रः गजिन्याः अङ्कं करोति? नूनं एषा भगवन् हरिं सम्यक् उपासिता, यतो गोविन्दः तुष्टः सर्वाः गोप्यः त्यक्त्वा ताम् गुप्तया नीतवान्। धन्याः एताः लताः, तस्य गोविन्दस्य पद्मपदस्य रजः येषां शिरसि ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीः च उत्तमं श्रेयः प्राप्तुम् स्थापयन्ति। तस्याः पदचिह्नानि गम्भीरतया स्थितानि, ताः गोप्यः अतीव व्यथिताः; एकां गोपीं केवलं नीत्वा अच्युतः तस्याः ओष्ठान् रहस्ये रमते; तस्याः पदचिह्नानि अग्रे न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादाः तृणाङ्कुरैः पीडिताः, यतो प्रियः ताम् उत्थाप्य गृहीतवान्। पश्यत, गोप्यः, एतानि पदचिह्नानि गम्भीरतराणि—कृष्णः प्रेम्णा भारितः ताम् वहति; अत्र महात्मा प्रियां पुष्पाणि ग्रहीतुं स्थापितवान्। अत्र प्रियायै पुष्पाणि ग्रहीतवान्; पश्य, प्रत्येकपदे तस्य पदचिह्नानि स्पष्टं दृश्यन्ते। अत्र प्रियस्य प्रियः तस्याः केशान् सम्यक् विन्यस्य; नूनं अत्र उपविष्टायाः तस्याः केशविन्यासं कृतवान्। आत्मारामः अपि, एकत्वेन स्थितः, तया सह रममाणः, प्रेमिणां दीनत्वं तथा स्त्रियः चञ्चलत्वं दर्शयति। एवं ताः गोप्यः एतानि विवृण्वन्त्यः, मोहिता वनान्तरे विचरन्त्यः; या गोपीं कृष्णः अन्याः स्त्रियः विहाय नीतवान्—सा तदा सर्वस्त्रीषु उत्तमत्वं मन्यमाना, 'मम प्रियः सर्वाः गोप्यः त्यक्त्वा अधुनैव मां पूजयति' इति। ततः वनस्य किञ्चित् स्थले गत्वा, गर्विता साऽकथयत् केशवाय, 'अधुना अहं यत्र न शक्नोमि गन्तुं; यत्र तव मनः इच्छति, तत्र मां नय।' एवं उक्तः प्रियः 'मम स्कन्धे आरोह' इति अवदत्; किन्तु ततः कृष्णः अदृश्यः अभवत्, सा कन्या शोकमुपगता। 'हा नाथ! हा प्रिय! हा प्रिये! क्व असि, क्व असि, महाबाहो! हे सखे, दरिद्रायै दासीये दर्शय स्वं रूपम्!' इति विलपन्ती। शुकः उवाच—भगवत्पथं अन्वेषन्त्यः गोप्यः न जानन्त्यः यत्र गतः, ताः स्वसखीं दृष्ट्वा, प्रियवियोगेन मोहितां दुःखिता। तस्याः गर्वं, माधवस्य प्रत्युत्तरं, तस्याः दुःखेन लज्जां च श्रुत्वा, ताः गोप्यः महतीं विस्मयां प्रापुः। ततः ताः चन्द्रांशुं यावत् वनं प्रविष्टाः; अन्धकारे प्राप्ते ताः स्त्रियः प्रत्यागच्छन्। ताः मनसा कृष्णे लीनाः, वाणी कृष्णविषया, क्रियाः कृष्णानुकरणं, आत्मा कृष्णे समर्पिता, केवलं तस्य गुणान् गायन्त्यः, स्वगृहं न स्मरन्ति। पुनः यमुनातटम् आगत्य, कृष्णे चित्तं निवेश्य, संगता, तस्य आगमनं कामयन्त्यः, कृष्णं गीतवन्त्यः। ततः, राजन्, क्रोधेन ताः मुखे अग्निवायूं स्रष्टुम् आरभन्ते, भूमिं शून्यां कर्तुं सम्वर्तकवद् युगान्ते। तद् वृक्षान् दग्धान् दृष्ट्वा, ब्रह्मा आगत्य, बार्हिष्मत्पुत्रान् शान्तिप्रदं उपदेशं दत्तवान्। ततः, अवशिष्टाः वृक्षाः, भीता, स्वयम्भुवेन उपदिष्टाः, कन्यां प्रचेतसः दत्तवन्तः। ब्रह्मणः आज्ञया ताः मारिषां स्वीकृतवन्तः, यतः महापापात् प्रजापतिः उत्पन्नः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तराले, सृष्ट्यादौ, काले प्रवर्तमाने, दाक्षः, नियोगेन प्रेरितः, इच्छिताः प्रजाः सृजितवान्। सः जन्मनि सर्वान् दीप्तिमतः स्वदीप्त्या अतीतवान्, स्वकौशलात् 'दक्षः' कर्मणः कारणात् अभवत्। अनादिः सः, प्रजासृष्ट्यर्थं रक्षणार्थं च नियुक्तः, तं च अन्यान् सर्वप्राणिनां अधिपतित्वं दत्तवान्। ततः गोप्यः उचुः—व्रजः तव जन्मना अधिकं समृद्धः; लक्ष्मीः सदा अत्र वसति। प्रिय, तव भक्ताः सर्वदिशः दृश्यन्तु; येषां जीवितं त्वया धार्यते, तव अन्वेषणं कुर्वन्ति। हे महाभाग, शरद्रात्रौ तव दृष्टिः पद्मस्य हृदयस्य सौन्दर्यं हरति। प्रेमनाथ, वयं तव अकृतार्था दास्यः; वरद, किं तव इह वधो उचितः? आपः विषात्, नागरूपात् दैत्यात्, वातात्, विद्युत्, अग्नेः, वार्ष्णेयात्, सर्वत्र संकटात्, परम, त्वं पुनः पुनः अस्मान् रक्षितवान्। त्वं केवलं गोपीनां नन्दनः न; सर्वदेहिनां अन्तरात्मा। ब्रह्मणः अनुरोधेन लोकरक्षणाय, सत्वतवंशे सखः, त्वं प्रकटितः। वृष्णिवर, तव पादौ शरणं गतानां संसारभयात् विमोचनं कृतवन्तौ। प्रिय, तव पद्महस्तः कामान् ददाति, तव शुभस्पर्शं शिरसि स्थापय। वीर, व्रजदुःखनाशक, तव हासः स्वजनस्य गर्वं हरति, सखे, अस्मान् दास्यः स्वीकरोतु; तव पद्ममुखं दर्शय। नमन्तां पापहर, तृणचरान् अनुयायी, श्रीनिवास, तव पद्मपादौ नागफणैः समर्पितौ; तौ वक्षसि स्थापय, हृदयव्यथां हन्याः। मधुरया वाचा, प्रियैः वाक्यैः, मनः प्रीयायैः ज्ञानैः, पद्मनयन, अस्मान् मोहितवान्; वीर, तव ओष्ठामृतैः पोषय। तव कथा-अमृतं दुःखितानां जीवनं; कविभिः स्तुतं, पापं हरति। श्रवणात् शुभं, सम्पदं च; ये भूमौ तस्य प्रचारं कुर्वन्ति, ते दानशीलाः। प्रिय, तव हासः, तव प्रेमदृष्टिः, तव क्रीडा, तव ध्यानं, सर्वं शुभं। हृदयस्पर्शिनी गुप्तवार्ता, मोहन, अस्माकं मनांसि व्यथयन्ति। यदा त्वं व्रजं विहाय, गोः चरन्, प्रभो, तव पद्मपादौ शिलातृणाङ्कुरेषु यान्ति; अस्माकं मनांसि तव विरहेन पीडितानि, प्रिय, तव अनुगमनं कुर्वन्ति। दिनान्ते, नीलकेशः, वनपुष्पमुखः, मेघराजः धूलिना आवृतः, पुनः पुनः प्रकटयन्, वीर, अस्माकं हृदयेषु प्रेम स्पन्दयति। एवं कृष्णस्य लीला, गोप्याः तस्य अन्वेषणं, तस्य पदचिह्नानाम् अनुसरणं, तस्य वियोगः, तथा तस्य गुणानां स्तवनं, सर्वं वृन्दावनस्य पावनं, प्रेमपूर्णं, भगवत्संवादमयं च अभवत्।