वृन्दावनस्य रम्ये वनान्तरे, गोपीकाः कृष्णस्य अन्वेषणे विविधं क्रीडारूपं आचरन्ति स्म। तत्र काचित् तन्वी गोपी, अन्यां गोपीं हारयुतं घट्या बद्ध्वा, हास्यपूर्णं वदति स्म—“अहम् एव घृतचौरं बध्नामि, यः घटान् भङ्क्त्वा घृतं च चौर्यं कृतवान्।” तदा भीता सा अन्या गोपी, नेत्रे आवृत्य, भयमिव प्रकटयति स्म। एवं ताः गोपीकाः वृन्दावनस्य लता-वृक्षान् कृष्णस्य विषये पृच्छन्त्यः, वनान्तरे परमात्मनः पदचिह्नानि दर्शयन्ति स्म। तानि पदचिह्नानि, नन्दस्य महात्मनः पुत्रस्य, ध्वज-पद्म-वज्र-अङ्कुश-शूकादिभिः चिह्नैः युक्तानि, स्पष्टानि सन्ति। ताः गोपीकाः तानि विविधानि पदचिह्नानि अनुगम्य, अग्रे ययुः। तत्र, यदा कस्यचित् गोप्याः पदचिह्नानि कृष्णस्य पदैः सन्निकृष्टानि दृष्टानि, दुःखेन व्याहरन्ति स्म—“कस्य एते पदचिह्नानि, नन्दस्य पुत्रसहितानि, यस्य भुजं तस्य स्कन्धे स्थापयति, यथा गजिनी गजेन आलिङ्गिता?” निश्चितं, सा गोपी भगवन्तं हरिं आराधितवती, यः गोविन्दः तुष्टः, सर्वाः गोपीकाः विहाय, ताम् एकां रहस्येन नीतवान्। धन्याः एते लताः ओषधयः, याः गोविन्दस्य पद्मपादपुष्परजसा धूलिताः, यत् ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीः च शिरसि धारयन्ति परमकल्याणाय। तस्याः पदचिह्नानि, गाढं निपातितानि, गोपीकाः व्यथयन्ति, यतः अच्युतः केवलं ताम् एकां गोपीं गृहीत्वा, तस्याः अधरं रहस्येन उपभुङ्क्ते। तस्याः पदचिह्नानि पुनः न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादाः तृणाङ्कुरैः पीडिताः, तस्मात् प्रियः ताम् उत्थाप्य गृहीत्वा गतवान्। पश्यन्ति, गोपीकाः, यत्र पदचिह्नानि गाढं निपातितानि—कृष्णः प्रेमभारात् ताम् प्रिया गोपीं वहति। यत्र महात्मा ताम् उत्थाप्य पुष्पाणि च चयनाय स्थापयति। तत्र, तस्याः प्रियायै पुष्पाणि चयनाय, कृष्णस्य पदचिह्नानि प्रत्येकपदे स्पष्टं दृश्यन्ति। यत्र प्रियः तस्याः केशं विन्यस्यति, निश्चितं सा तत्र उपविश्य, तस्याः केशं अलङ्कृतवान्। यद्यपि कृष्णः आत्मन्येव तुष्टः, अद्वितीयः, तया सह रममाणः, प्रेमिणां दीनत्वं, स्त्रीणां च चञ्चलत्वं प्रकटयति स्म। एवं गोपीकाः एतानि रहस्यानि प्रकटयन्त्यः, मोहिता वनं विचरन्ति। या गोपी कृष्णेन अन्याः वनान्तरे विहाय नीतवती, सा आत्मनं सर्वासाम् उत्तमां मन्यते—“मम प्रियः अन्याभ्यः गोपीभ्यः इच्छन्तीभ्यः विहाय, अधुनैव माम् आराधयति।” ततः सा वनान्तरे किञ्चित् स्थानम् आगत्य, गर्विता, केशवम् उद्दिश्य वदति—“अधिकं गन्तुं न शक्नोमि; यत्र तव हृदयम् इच्छति, तत्र मां नय।” एवं उक्ते, प्रियः वदति—“मम स्कन्धे आरोह।” किन्तु ततः कृष्णः अदृश्यः अभवत्, सा वधू विलपितुम् आरब्धा। “हाय नाथ! प्रिय! प्रिये! क्व असि, क्व असि, बलवान्? सखे, दीनदासीं तव सन्निधिं दर्शय।” इत्येव विलपन्ती। शुकः उवाच—भगवन्तः मार्गम् अन्वेष्यन्त्यः, ताः गोपीकाः, न जानन्त्यः यत्र गतः, तां सखीम् अपश्यन्, या प्रियवियोगेन मोहिताः, दुःखिता च अभवत्। तस्याः मुखात् तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा—तस्याः गर्वं, माधवस्य प्रतिक्रिया, तस्याः दुर्भाग्येन लज्जाम्—ते विस्मयेन पूर्णाः अभवन्। ततः ताः वनं प्रविशन्त्यः, यावत् चन्द्रप्रकाशः दृश्यते। अन्धकारे समुपस्थिते, ताः स्त्रियः निवृत्ताः। तासाम् चित्तं कृष्णे, वाणी कृष्णे, क्रिया कृष्णानुकरणे, आत्मा कृष्णे, केवलं तस्य गुणान् गायन्त्यः, गृहं विस्मृतवन्त्यः। पुनः यमुनातटं आगत्य, कृष्णे मनः स्थिरं कृत्वा, एकत्र समागम्य, तस्य आगमनम् आकाङ्क्षन्त्यः, कृष्णस्य गीतं गायन्त्यः। ततः, राजन्, क्रोधात्, ताः स्त्रियः मुखे अग्निवायुम् विसृजन्त्यः, भूमिं शुष्कां कर्तुम् इच्छन्त्यः, यथा प्रलयकाले सम्वर्तकः। तत्र वृक्षाः दग्धाः दृष्ट्वा, ब्रह्मा आगत्य, बार्हिष्मत्पुत्रान् विवेकेन शमयामास। ततः, शेषाः वृक्षाः, भीता, स्वयम्भुवः आज्ञया, कन्यां प्रचेतसः दत्तवन्तः। ब्रह्मणः आज्ञया, प्रचेतसः मारिषां स्वीकृतवन्तः, यस्याः महान् अपराधः कारणं, प्रजापतिः उत्पन्नः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य मध्ये, सृष्ट्यादौ, कालगते, दाक्षः, भाग्येन प्रेरितः, इच्छिताः प्रजाः सृष्टवान्। सः, जन्मनि स्वप्रभया सर्वान् दीप्तिमन्तः अतिशय्य, स्वकौशलात् “दक्षः” इति प्रसिद्धः, कर्मणः कारणात्। अनादिः सः, सृष्ट्याः संरक्षणाय, तं अन्यांश्च सर्वप्राणिनां अधिपतित्वे नियुक्तवान्। तत्पश्चात् गोपीकाः भगवन्तं प्रति प्रेमपूर्णं वचनं ऊचुः—“व्रजः तव जन्मेन अधिकं समृद्धः; लक्ष्मीः सदा अत्र वसति। प्रिय, तव भक्ताः सर्वदिक् दृश्यन्तु; ये तव जीवनं आधारं कृत्वा तव अन्वेषणं कुर्वन्ति।” “सुधन्य, शरद्रात्रौ तव दृष्टिः पद्मस्य हृदयस्य सौन्दर्यं हरति। प्रेमनाथ, वयं तव निःस्वलाभा दास्यः; वरदाता, किं तव उचितं वधाय?” “जलविषात्, सर्परूपराक्षसात्, वातात्, विद्युत्, अग्निः, वर्षपुत्रात्, सर्वत्र भयात्, हे परम, पुनःपुनः रक्षिताः अस्माकं त्वया।” “त्वं केवलं गोपीकानां नन्दनः न, सर्वदेहिनां अन्तर्यामी; ब्रह्मणः जगत् रक्षायै प्रार्थितः, सात्मतवं सन्तानः सखे, त्वं प्रकटितः।” “वृष्णिप्रवर, तव चरणौ शरणं आगतम्, संसारभयात् विमुक्तं कृतम्। प्रिय, तव पद्मकरकम्, सर्वकामदं, शिरसि स्थापय।” “वीर, व्रजदुःखहर, तव स्मितं स्वजनगर्वनाशनम्। सखे, अस्मान् दास्यः स्वीकरोतु; तव पद्ममुखं दर्शय।” “नम्रजनपापहर, गोचरानुग, श्रीनिवास, तव पद्मपादौ कालेयफणैः अर्पितम्। तानि वक्षसि स्थापय, हृदयवेदनां शमय।” “मधुरवाक्य, मनोहरवचन, चित्तप्रियज्ञान, पद्मनयन, त्वं अस्मान् मोहितवान्; वीर, तव अधरसुधया पोषय।” “तव कथा अमृतं दुःखार्तानां जीवनं; कविभिः स्तुतं, पापहरम्। श्रवणात् शुभं, धनं च; ये भूमौ तानि वितरन्ति, ते दानिश्रेष्ठाः।” “प्रिय, तव हास्यं, प्रेमपूर्णदृष्टि, क्रीडा, ध्यानं, शुभम्। हृदयस्पर्शिनी गोप्यः रहस्यवार्ताः, मनः मोदयन्ति।” “यदा त्वं व्रजं विहाय, गोदुग्धान् चरन्, प्रभो, तव पद्मपादौ शिलातृणाङ्कुरेषु स्पर्शयन्ति; अस्माकं मनः तव अनुग्रहेण तव अनुगमनम् इच्छति, प्रिय।” एवं वृन्दावनस्य गोपीकाः भगवत्प्रेम्णा, तस्य अन्वेषणे, तस्य लीला-विलासैः, तस्य गुणगानैः, तस्य पदचिह्नानुगमने च, तस्य सन्निधिं आकाङ्क्षन्त्यः, तस्य स्मरणे एव मग्नाः अभवन्।