वृन्दावने ताः गोप्यः, कृष्णविरहविह्वलाः, स्वस्मिन्स्वस्मिन्नेव परस्परं संरक्षन्त्यः, अन्यां स्ववस्त्रेणैकहस्तेन छादयन्त्यः, "मा भैः वातवृष्ट्योः, अहं ते रक्षां व्यवस्थितवती," इत्युक्त्वा, अन्यां समाश्वासयन्। काचित् अन्यायाः शिरसि पादं स्थापयन्ती, "दुष्टे, गच्छ; अहं दुष्टदण्डनाय जातास्मि," इति गर्जन्ती तत्र तस्थौ। अपराऽपि, "हे गोप्यः, पश्यत एष महत्तमः दावाग्निः! निमील्यत चक्षूंषि, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि," इत्युक्त्वा सर्वाः रक्षां प्रतिजज्ञे। काचित् तन्वी, मालया अन्यां यूपेन बध्नन्ती, "अयं नवनीतचौरः, घटान् भग्नवान्, घृतं च चोरितवान्; तं बद्ध्वा रक्षामि," इत्युक्त्वा, सा भीता स्वचक्षूंषि पिधाय, भयमिव दर्शयामास। एवं ताः गोप्यः वृन्दावनस्य लतावृक्षान् पृच्छन्त्यः, "क्व गतः कृष्णः?" इति, तस्य परमात्मनः पदचिह्नानि वनमध्ये दर्शयन्त्यः अगच्छन्। तानि पदचिह्नानि, यानि नन्दसूनोः महात्मनः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशधान्यादिलक्षणैः अंकितानि, सुस्पष्टानि आसन्। ताः गोप्यः तानि विविधानि पदचिह्नानि अनुगम्य, अग्रे प्रस्थिताः। तत्र कस्याश्चित् वध्वः पदचिह्नानि कृष्णस्य पदैः संलग्नानि दृष्ट्वा, दुःखेन व्याहरन्—"कस्य इमे पदचिह्नानि, येषां नन्दसूनुना सह गच्छन्ति, यस्याः भुजं तस्य स्कन्धे निवेश्य, इव गजपत्नी गजेन आलिङ्गिता?" "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यग् अर्चयामास, यः गोविन्दः अस्मान् सर्वाञ्जहाति, तां च गूढं नीतवान्। धन्याः एते लता-वृक्षाः, येषां गोविन्दपदपङ्कजरेणुना रञ्जितानि शिरांसि, यं ब्रह्मा-शिव-लक्ष्मी अपि शिरसि धारयन्ति परमं श्रेयः कामयन्तः।" "अस्याः पदचिह्नानि, गाढं निपीडितानि, नः संतापयन्ति; एकां केवलं गृहीत्वा अच्युतः तस्याः अधरों रहसि रमते। अत्र तस्याः पदचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तृणाङ्कुरैः पीडितानि तस्याः कोमलपादौ, प्रियः तामुत्थाप्य गृहीतः। पश्यत गोप्यः, अत्र पदचिह्नानि गाढतराणि—कृष्णः प्रेमभारात् तां वहति। अत्र महात्मा तां स्थापयित्वा पुष्पाणि चिनुतः। अत्र प्रियायै पुष्पाणि चितानि; प्रतिपदं तस्य पादाङ्कानि स्पष्टानि दृश्यन्ते।" "अत्र काचित् प्रियस्य केशान् व्यवस्थापयामास; निश्चितं तत्रैव सा उपविष्टा, तेन तस्याः केशः सुसज्जितः।" "स्वात्मारामः अपि, अद्वितीयः सन्, तया सह रममाणः, प्रेम्णः क्लेशं, स्त्रीणां च चपलतां दर्शयति।" एवं ताः गोप्यः, एतानि सर्वाणि विवृण्वन्त्यः, मोहिता विचरन्; या गोपी कृष्णेन अन्याः परित्यज्य नीताऽभूत्, सा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यन्ती चिन्तयामास—"मां विहाय अन्याः गोप्यः, प्रियः ममैव पूजनं करोति।" सा गर्विता, वनस्य मध्ये स्थित्वा, केशवम् उवाच—"न शक्नोम्यहं अधिकं गन्तुं; यत्र तव मनः, तत्र मां नय।" तया तथा उक्ते, प्रियः "मम स्कन्धम् आरोह," इत्युक्त्वा, ततः कृष्णः तत्रैव अन्तर्धानम् अकरोत्, सा वधूः शोकाकुला विललाप। "हा नाथ! हा प्रिय! हा प्राणनाथ! क्वासि, क्वासि, बलिन्हस्त! सखि, दीनदासीं माम् आत्मानं दर्शय।" शुक उवाच—एवं ताः गोप्यः, मार्गं मार्गयन्त्यः, न जानन्त्यः क्व गतः प्रियः, तां सखीमेकां, मोहिता विरहविह्वलां दृष्ट्वा, तस्या वृतान्तं श्रुत्वा—गर्वं, माधवस्य प्रत्युत्तरं, तस्या दुःखं च—विस्मयेन पूर्णाः। ततः ताः वनं प्रविश्य, यावत् चन्द्रप्रभा दृश्यते, तावत् विचर्य, रात्रौ तमसि पतिते, गोप्यः प्रत्यागच्छन्। ताः मनसा कृष्णे, वचसा कृष्णकथायाम्, क्रियया कृष्णानुकरणे, आत्मना कृष्णार्पणे, तस्यैव गुणगानं कुर्वन्त्यः, स्वगृहाणि विस्मृत्य, पुनः यमुनातटमागत्य, कृष्णे मनः समर्प्य, तत्रैव संगता, कृष्णागमनकाङ्क्षया, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः स्थिताः। एवं, राजन्, कोपेन ताः मुखात् अग्निवातौ विसृज्य, इव संवार्तकेन युगान्ते भूमिं शुष्कां कर्तुम्, तत्र वृक्षान् दग्ध्वा, ब्रह्मा आगत्य, बर्हिष्मतः पुत्रान् शमयामास। शेषवृक्षाः भयात्, स्वयम्भुवः आज्ञया, कन्यां प्रचेतसो ददुः। ब्रह्मणः आज्ञया, ताः प्रचेतसः मारिषां स्वीकृतवन्तः, यस्याः महापातकात् प्रजापतिः अजायत। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तराले, सृष्ट्यादौ, कालगत्या, सः दक्षः, विधिना प्रेरितः, इच्छिताः प्रजाः ससर्ज। सः जन्मना स्वतेजसा सर्वान् तेजस्विनः अतीत्य, स्वकौशलात् "दक्षः" इति प्रसिद्धः, कर्मभिः दक्षत्वात्। सः अनादिः, तं प्रजासृष्टये, रक्षायै च स्थापयामास; तं च अन्यांश्च सर्वप्राणिनां अधिपतीन् नियुक्तवान्। ततो गोप्यः ऊचुः—"त्वद्जन्मना व्रजः समृद्धिम् आप्नोति; लक्ष्मीः नित्यं अत्र वसति। प्रिय, भक्तास्तव सर्वतो दृश्यन्ताम्; येषां जीवितं त्वयि स्थितम्, ते त्वां अन्विष्यन्ति।" "सुजन, शरद्रात्रौ तव विलोकनं पद्मकोशस्य सौन्दर्यं हरति। कामेश, वयं तव अकृतार्थदास्यः; वरद, अत्र अस्मान् मारयितुम् उचितं किम्?" "आपदः जलविषात्, फणिनां रूपिणः दैत्यात्, वातात्, विद्युतः, वह्नेः, वर्षपुत्रात्, सर्वतः च, पुनः पुनः, परमेश, त्वया अस्माकं रक्षां कृतवती।" "त्वं केवलं गोपीनां प्रीतिः नासि; त्वं सर्वदेहिनां अन्तर्यामी। ब्रह्मणा जगद्रक्षायै प्रार्थितः, सखे, सात्वतवंशे अवतीर्णः।" "हे वृष्णिवर, त्वं चरणौ आश्रयभूतौ कृतवान्, संसारभयात् त्रातवान्। प्रिय, यस्य करकमलौ वरदाने समर्थौ, तव शुभस्पर्शं शिरसि स्थापय।" "वीर, व्रजदुःखहर, तव स्मितेन स्वजनगर्वं नाशयन्, सखि, अस्मान् दास्याय स्वीकरोतु; तव पद्ममुखं दर्शय।" "नम्राणां पापनाशक, गवां चराणां अनुयायी, श्रीनिवास, तव चरणारविन्दं फणिराजेन समर्पितम्; तानि अस्माकं वक्षसि स्थापय, हृदयदुःखं शमय।" "मधुरया वाचा, मनोहरैः वचोभिः, मनःप्रह्लाददायिनीया बुद्ध्या, कमललोचन, अस्मान् मोहितवान्; वीर, तव अधरामृतं अस्मान् पालयतु।