व्रजयोषितः कृष्णविरहविह्वलाः वनान्तरे विचरन्त्यः स्वसखीभुजमुपधाय मनसा कृष्णे लीनाः प्रचलन्त्यः, 'अहं कृष्णः—पश्यत मम सुललितं गमनम्' इति गर्वेणोचुः। अपराऽन्या स्ववस्त्रेणैकहस्तेनान्यां छादयन्ती सान्त्वनया 'मा भैषीः वातवृष्टेः; अहं ते रक्षां कृतवती' इत्यवोचत्। अन्यया, अन्यस्य शिरसि आरोप्य स्वपादौ, 'दुष्टे, गच्छ दूरम्! अहं दुष्टदण्डनाय जातास्मि' इति गर्जितम्। काचिदन्या 'हे गोपा, पश्यतैतद्भयंकरं दावानलम्! निमील्य नेत्रे, अहं क्षिप्रं रक्षां करिष्यामि' इत्युक्तवती। कोऽपि सुकुमार्या सखीमालया यमलारूढ्य दाम्ना बद्ध्वा 'अयं नवनीतचौरः पात्रीभङ्गी च, तं बद्ध्वा स्थिता अस्मि' इत्युक्त्वा, सा भीता नेत्रे पिदधात्, भीतिमिव नटन्ती। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः कृष्णं कुतो गत इति, तस्य परमात्मनः पादचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्त्यः। तानि पादचिह्नानि नन्दसूनोः स्पष्टानि, पताकापद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः शोभमानानि। तान्यनुसृत्य विविधानि पादचिह्नानि, गोप्यः पुरतः प्रस्थिताः। किञ्चित् पादचिह्नानि कन्यायाः कृष्णपदैः सह निकटस्थानि दृष्ट्वा दुःखिता ऊचुः—'कस्येदानि पादचिह्नानि, या नन्दसूनुना सह यत्र, यस्या भुजं तस्य स्कन्धे न्यस्यते, यथा गजिन्या गजे समाश्लिष्टे?'। 'नूनं सा भगवतः हर्याः पूजां कृतवती; गोविन्दः प्रसन्नः सर्वाः परित्यज्य एनां रहसि नीतवान्' इति। 'धन्या इमे लता वृक्षाश्च, येषां पल्लवाः गोविन्दपदपङ्कजरेणुना रञ्जिताः, यं ब्रह्मा शिवः लक्ष्मीश्च शिरसि धारयन्ति श्रेयसे।' तस्याः पादचिह्नानि गाढं निपीडितानि, तद्विलोक्य गोप्यः व्यथिता ऊचुः—'अच्युतः केवलं एनां व्रजयोषितः मध्ये गृहीत्वा रहसि तस्याः अधरं रमयति; तस्याः पादचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः सुकुमारपदं तृणाङ्कुरैः पीडितं, तस्माद् प्रियः तामुत्थाप्य न्यवेशयत्।' 'पश्यत गोप्यः, अत्र पादचिह्नानि गाढं, स्नेहभारात् कृष्णः प्रियतमानां वहन्; अत्र महात्मना प्रियतमां पुष्पाणि चयितुं भूमौ स्थापिता।' 'अत्र प्रियायै पुष्पाणि चितानि; पश्यत, पदे पदे तस्य पादचिह्नानि स्पष्टानि।' 'अत्र काचित् प्रियस्य केशान् अलङ्कृतवती; निश्चितं सा अत्र उपविष्टा सन्दर्शिता।' स्वात्मारामः कृष्णः, एकोऽपि, तया सह रममाणः, प्रियजनदैन्यं स्त्रियाश्च चपलतां दर्शयति स्म। एवं गोप्यः स्ववृत्तान्तं प्रकाशयन्त्यः, मोहिता वनान्तरे विचेरुः। या गोपी कृष्णेनान्याः परित्यज्य नीताऽभूत्, सा आत्मानमुत्कृष्टतमां मन्यमाना, 'मां विना सर्वा गोप्यः त्यक्ताः, मम प्रियः मां सम्पूजयति' इति गर्विता। सा वनान्तरे किञ्चिद् देशं प्राप्त्वा, गर्विता केशवं प्राह—'न शक्नोमि गन्तुं, यत्र तव मनः, मां तत्र नय' इति। तया एवमुक्तः कृष्णः 'मम स्कन्धमारोह' इत्युक्तवान्; ततः कृष्णः तत्रैव अन्तर्धानमकरोत्, सा कन्या शोकाकुला बभूव। 'हन्त प्रभो, प्रियतम! क्वासि, क्वासि महाबाहो? हे सखिन्, दीनां दास्यां दर्शयात्मानम्' इति विलपन्ती। शुक उवाच—कृष्णस्य पन्थानं विचिन्वत्यः गोप्यः, न क्वचित् तं दृष्ट्वा, तां सखीमपश्यन्, या प्रियवियोगविह्वला मोहिता चासीत्। तस्याः गर्वं, माधवस्य प्रत्युत्तरं, स्वदुर्भाग्याद् लज्जां च शृण्वत्यः, गोप्यः विस्मयमगमन्। ततः चन्द्रप्रभया यावत् वनं प्रविश्य, तिमिरसमये स्त्रियः निवृत्ताः। ताः मनसा कृष्णे लीनाः, वाचां तस्मिन्येव, क्रियाः तस्य अनुकरणेन, आत्मानं तस्मै समर्प्य, केवलं तस्यैव गुणान् गायन्त्यः, स्वगृहं विस्मृत्य। पुनः यमुनातटं गताः, तत्र कृष्णे ध्यानं कृत्वा, समागताः तस्य आगमनकाङ्क्षिण्यः, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः। हे राजन्, तदा कोपात् ताः वदनात् वह्निवायू प्रास्य, सम्वर्तकवन्न भूमिं शुष्कां कर्तुमिव। तैः वृक्षाः दग्धाः दृष्ट्वा ब्रह्मा समागत्य बार्हिष्मतान् सुतान् बुद्ध्या शमयामास। शेषवृक्षाः भयात् स्वयम्भुवोक्त्या प्रचेतसे कन्यां ददुः। ब्रह्मणोऽज्ञया तैः सा मारिषा स्वीकृता, यतः महापातकात् प्रजापतिः अजायत। चाक्षुषमन्वन्तरान्तरे सृष्ट्यादौ, काले प्रवर्तमाने, दाक्षः दैवयोगात् इच्छिताः प्रजाः ससर्ज। स एव जात्या स्वतेजसा सर्वान् दीप्तान् अतिक्रान्तः, स्वकर्मणा दक्ष इत्युच्यते। स अनादिनिधनः प्रजासृष्टये रक्षायै च स्थाप्य, तम् अन्यांश्च प्रजापतीन् प्रजापतित्वे न्ययोजयत्। गोप्य ऊचुः—'व्रजं तव जन्मना समृद्धं, लक्ष्मीः नित्यं तत्र वसति; प्रिय, तव भक्ताः सर्वतो दृश्यन्ताम्; ये तव जीवनं त्वां विचिन्वन्ति। हे आर्य, शरद्रजनीषु तव कटाक्षेण पद्मकोशस्य शोभा अपहृताऽभूत्। कामप्रभो, वयं तव अकृतार्थाः दास्यः; वरद, नु वधं स्म कर्तुमर्हसि? जलविषात्, सर्परूपराक्षसात्, वातात्, विद्युतः, वह्नेः, वर्षपुत्रात्, सर्वतो भयात्, हे परम, त्वया पुनः पुनः रक्षिता वयम्। त्वं न केवलं गोपीजनसुखमात्रः, सर्वदेहिनां अन्तर्यामी; ब्रह्मणा लोकरक्षायै प्रार्थितः, सखिन्, सात्वतवंशे समुपजातः। हे वृष्णिवर, त्वया पादौ शरणं प्राप्तानां संसारभीतिः नाशिता; प्रिय, तव पद्मकरकमलयोः शुभस्पर्शः शिरसि स्थाप्यताम्। हे वीर, व्रजदुःखनाशन, तव स्मितेन स्वजनगर्वविनाशन, सखिन्, अस्मान् दास्यः कुरु; तव सुन्दरं पद्ममुखं दर्शय। नम्राणां पातकनाशन, तृणचरानुग, श्रीनिवास, तव पादौ फणिभिः समर्पितौ; तौ वक्षसि स्थाप्य, हृदयवेदनाम् अपाकुरु।