एकदा वृन्दावनस्य रम्ये वने गोप्यः कृष्णलीलां स्वयमेव क्रीडारूपेण अनुचरन्त्यः आसन्। तासां काचित् कृष्णरूपं धृत्वा, अन्यया दैत्यरूपिण्या निगृहीता; अन्याः गोपग्रामस्य घोषध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, पदेन अन्यां आकृष्य क्रीडन्ति स्म। केचन कृष्णरामरूपेण गोपबालकवत् क्रीडन्ति, अन्यः वत्सासुररूपं धृत्वा पराजितः, अन्यः बकासुररूपं धारयति स्म। काचित् दूरस्थं कृष्णवत् आह्वयन्ती, वंशीवादनं कृत्वा क्रीडायाम् अन्वगच्छत्; अन्याः तां स्तुवन्ति स्म, “साधु साधु!” काचित् स्वकं भुजं अन्यायाः स्कन्धे निधाय, “अहं कृष्णः—पश्य मे सुललितं गमनम्,” इति उवाच, तस्याः मनः कृष्णे लीनम्। काचित्, “मा शङ्केः वातात् वा वर्षात्; अहं ते रक्षां व्यवस्थितवान्,” इति एकेन हस्तेन वस्त्रेण अन्यां आच्छाद्य यत्नं अकरोत्। काचित् अन्यायाः शिरसि पदं स्थापयित्वा आरोहति स्म, “दुष्टे! गच्छ! अहं दुष्टनिग्राहकः जातः,” इति उवाच। अन्यत्र काचित्, “हे गोपाः! पश्यत एतत् भीषणं दावाग्निम्! नेत्राणि निमील्यत, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि,” इति उवाच। काचित् तन्वी अन्यां हारयुत्या यष्ट्यां बद्ध्वा, “अहं मखनायकं बध्नामि, यः घटान् भङ्क्त्वा घृतं च चोरयति,” इति उवाच; भीता सा नेत्रे आवृत्य भीतिं दर्शयति स्म। एवं वृन्दावनस्य लता-वृक्षान् कृष्णविषये पृच्छन्त्यः, गोप्यः तस्य परमात्मनः पदचिह्नानि वनमध्ये दर्शयन्ति स्म। तानि पदचिह्नानि नन्दसूनोः, पताका-पद्म-वज्र-अङ्कुश-शालिवर्णैः चिह्नितानि, स्पष्टं दृश्यन्ति। तानि पदचिह्नानि अन्वगच्छन्त्यः गोप्यः अग्रे गच्छन्ति; तत्र केचन पदचिह्नानि कन्यायाः सह सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा, दुःखेन वदन्ति। “कस्य एतानि पदचिह्नानि नन्दसूनुना सह गच्छन्ति, यस्याः भुजं तस्य स्कन्धे स्थितम्, यथा गजिनी गजेन आलिङ्गिता?” “नूनं एषा भगवन् हरिं आराध्य, गोविन्दः तुष्टः सन्तः सर्वाः गोपीः विहाय, ताम् गुप्तया नीतवान्।” “कियन्ति भाग्यवन्ति एताः लता-वृक्षाः, गोविन्दपदपङ्कजस्य कण्ठकण्ठुना समुज्ज्वलिताः, यत् ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीः च शिरसि धारयन्ति।” “एष्याः पदचिह्नानि गाढं निपातितानि, अस्मान् व्यथयन्ति; एकां गोपीं केवलं गृहीत्वा अच्युतः तस्याः ओष्ठान् गुप्तया उपभुङ्क्ते; पदचिह्नानि तस्याः न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडितौ, तस्मात् प्रियः ताम् उत्थाय गृहीतवान्।” “पश्यत गोप्यः, एतानि पदचिह्नानि गाढतरं निपातितानि—कृष्णः प्रेमभारात् प्रियां वाहयति; अत्र महात्मा पुष्पाणि सङ्गृह्य ताम् स्थापयति।” “अत्र प्रियायै पुष्पाणि सङ्गृह्य, प्रत्येकपदे तस्य पदचिह्नानि स्पष्टं दृश्यन्ति।” “अत्र प्रियायाः केशान् सुसज्जयति; नूनं सा उपविष्टा तत्र, तस्याः केशेषु अलङ्कारम् अकरोत्।” “स्वयम् आत्मारामः, अद्वितीयः सन्, तया सह रमणं कृतवान्, प्रेमिणां दीनत्वं स्त्रीणां चञ्चलत्वं दर्शयन्।” एवं गोप्यः एतानि रहस्यानि प्रकटयन्त्यः, मोहिता वनं विचरन्ति; या गोपी कृष्णेन अन्याः विहाय नीतवती, सा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यते स्म—“सर्वा गोपीः इच्छन्त्यः विहाय, मम प्रियः इदानीं मां पूजयति।” तदा सा वनस्य किञ्चित् स्थले, गर्विता, केशवम् उवाच—“अहं अन्यं गन्तुं न शक्नोमि; यत्र तव मनः इच्छति, तत्र मां नय।” एवं उक्तः प्रियः उवाच—“मम स्कन्धे आरोह”; किन्तु कृष्णः तत्रैव अदृश्यः अभवत्, सा कन्या शोकाकुला अभवत्। “हा प्रभो! प्रिय! सखा! क्व असि, क्व असि, महाबाहो? हे मित्र! दीनदासीं दर्शय!” इति विलपन्ती। शुकः उवाच—कृष्णस्य पथं अन्वेषन्त्यः गोप्यः, न तस्य गतिं जानन्त्यः, तां मित्रं विषण्णां, प्रियवियोगेन मोहितां, दृष्ट्वा। तस्याः गर्वं, माधवस्य उत्तरं, तस्याः दुःखं च श्रुत्वा, गोप्यः महतीं विस्मयां प्राप्नुवन्ति स्म। ततः ताः गोप्यः यावत् चन्द्रप्रभा दृश्यते, तावत् वनं प्रविशन्ति; अन्धकारे आगते, ताः नारीः प्रत्यागच्छन्ति। तासां मनः कृष्णे लीनम्, वाक् कृष्णविषया, क्रियाः कृष्णानुकरणम्, आत्मा कृष्णे समर्पितः, तस्य गुणगानं कुर्वन्त्यः, स्वगृहाणि विस्मरन्ति स्म। पुनः यमुनातीरं आगत्य, कृष्णे मनः स्थिरं कृत्वा, एकत्र समागत्य, तस्य आगमनं अभिलष्य, कृष्णस्य गीतं गायन्ति स्म। ततः, हे राजन्, क्रोधात् गोप्यः मुखेभ्यः अग्निवायूं विसृज्य, भूमिं निर्जनां कर्तुं यत्नं अकरोत्, यथा संवार्तकः कल्पान्ते। तेषां वृक्षाणां दग्धानां दृष्ट्वा, ब्रह्मा आगत्य, बार्हिष्मत्पुत्रान् शान्तिं उपदिश्य सान्त्वयत्। ततः शेषवृक्षाः, भीता, स्वयम्भुवेण निर्दिष्टाः, कन्यां प्रचेतसभ्येभ्यः ददुः। ब्रह्मणः आज्ञया, प्रचेतसः तां मारिषां स्वीकृतवन्तः, यस्याः महान् अपराधः कारणम्, प्रजापतिः उत्पन्नः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तराले, सृष्ट्यादौ, कालस्य प्रवाहे, प्रेरितः, दक्षः इच्छिताः प्रजाः सृजति स्म। सः जन्मनि स्वदीप्त्या सर्वान् दीप्तिमन्तः अतिशय्य, स्वकौशलात् दक्षः इति ख्याता, कर्मणा दक्षः इति अभवत्। अनादिः सः, सृष्ट्याय प्रजापतित्वे नियुक्तः, सर्वप्राणिनां अधिपतित्वे नियुक्तः। ततः गोप्यः उचुः—“व्रजः तव जन्मना अधिकं शोभते; लक्ष्मीः सदा अत्र वसति। प्रिय, तव भक्ताः सर्वदिशासु दृश्यन्तु; ये तव जीवनेन जीवन्ति, तव अन्वेषणं कुर्वन्ति।” “हे महाशय! शरद्रात्रौ तव दृष्टिः पद्मस्य हृदयस्य शोभां हरति। कामनाथ, वयं तव अकृतदास्यः; वरद, किं तव अत्र वधः उचितः?” “जलविषात्, सर्परूपदैत्यात्, वातात्, विद्युत्तः, अग्नितः, वर्षपुत्रात्, सर्वतः, हे परम! पुनः पुनः अस्मान् रक्षितवान्।” “त्वं केवलं गोपीजनस्य नन्दनः न; सर्वशरीरिणां अन्तर्यामी। ब्रह्मणा जगत् रक्षायै याचितः, मित्र, सात्वतवंशे अवतीर्णः।