एवं गोप्यः कृष्णान्वेषणक्लेशविह्वलाः सन्मदेनोक्त्वा तस्य लीलाचेष्टाः स्वयमेव विविधाः अनुचरन् तमेकैकया मनसा समाहिताः। कापि पूतनारूपिण्यभिनयन्ती स्वस्तन्यं कृष्णाय पाययितुमुपचक्रमे; अपराऽन्याः रुदन्त्याः शिशोः वृत्तिं कृत्वा सान्त्वनां प्राप्नुवन्; अपराऽन्या शकटासुरस्य रूपं स्वीकृत्य पादप्रहारेण निपातिता। काचिद् दानवरूपं धारयन्ती कृष्णरूपिणं गृहीत्वा यतमानाऽभवत्; अपराऽन्या गोपग्रामध्वनिं अनुकरणं कुर्वन्ती पदेन कञ्चिदाकर्षयामास। काचित् कृष्णरामयोः रूपेण गोपालकवद् क्रीडन्ती दृष्टा; अपराऽन्या वत्सासुररूपिण्यभिनयन्ती निर्जिता; काचिद् बकासुररूपं धारयन्ती दृष्टा। दूरे स्थितायाः कस्याश्चिद् नामोच्चारणं कृत्वा, काचिद् वंशीवाद्येन साकं क्रीडन्ती तस्याः स्तुतिर्मुखैः "साधु साधु" इति कथिता। काचिद् स्वबाहुं अन्यस्याः स्कन्धे निवेश्य, "अहं कृष्णः—मम चालितं पश्य" इति स्नेहेन उक्तवती। अपराऽन्या "मा शङ्कथ वायोर्वृष्टेः, अहं भवतः संरक्षां विधास्यामि" इति वसनं एकहस्तेन व्यापादयन्ती तामावृतवती। काचिदन्यां शिरसि आरोप्य, "दुष्टे गच्छ, अहं पापिनां दण्डकर्ता जातः" इति गर्जन्ती दृष्टा। काचिद् "हे गोपा, पश्यत एतत् भीषणं वनाग्निम्! निमील्यत नेत्राणि, शीघ्रं भवतः त्रातास्मि" इति वदन्ती। काचिद् सुकेशिनी हारमालया अन्यां यमलार्जुनवत् उरुकलं बद्ध्वा, "अहं नवनीतचौरं बध्नामि" इति वदन्ती, सा भीता नेत्रे आवृत्य भीषां नटयामास। एवं वृन्दावनस्य लता वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, ताः कृष्णपदचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्त्यः। तानि पदानि नन्दसुतेन महता विनिर्मितानि, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः शोभितानि। ताः तानि पदानि अनुसृत्य, गोप्यः पुरतः ययुः; तत्र कन्यकायाः पदानि कृष्णस्य पदैः सह संलग्नानि दृष्ट्वा दुःखिताः ऊचुः। "कस्येते पदचिह्नानि, ये नन्दपुत्रेण सह यान्ति, स्वस्कन्धे भुजं निवेश्य, यथा गजपत् गजाङ्कन्यां आलिङ्गति?" इति। "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यगुपास्ते, यः गोविन्दः अस्मान् विहाय एतां रहसि नीतवान्।" "धन्याः एते लता वनस्पतयः, येषां गोविन्दपादरजः केशवेन स्पृष्टम्, यद् ब्रह्मा शिवः लक्ष्मीश्च शीर्ष्णि धारयन्ति।" "अस्याः पदानि गाढतराणि, यतोऽस्याः केवलां कृष्णोऽन्याभ्यः पृथक् कृत्वा रहसि तस्याः अधरं रमयति; पदानि च तस्याः न दृश्यन्ते—नूनं तृणाङ्कुरैः पीडिता सा प्रियं स्वाङ्के आरोप्य नीतवान्।" "पश्यत गोप्यः, अत्र पदानि गाढतराणि—कृष्णः स्नेहान्धः स्वां प्रियां वहति; अत्र तु तां पुष्पग्रहणाय स्थापयामास।" "अत्र प्रियायै पुष्पाणि चिन्वन्; पश्यत, प्रतेकपदे तस्य पादच्छाया स्पष्टा।" "अत्र प्रियायाः केशान् सुव्यवस्थितवान्; नूनं तत्रैव स्थिता सती सः तस्याः केशेषु अलङ्कारं कृतवान्।" "स एव आत्मारामः, अद्वितीयः सन्, तया सह रममाणः, नारीणां चपलतां, कामिनां च दुःखमपि प्रकाशयति।" एवं गोप्यः विचारयन्त्यः, मोहिता वनं विचरन्त्यः; या तु कृष्णेनान्या विहाय नीताभवत्—सा स्वात्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यमाना, "मां विहाय गोपीः प्रियः मामेव पश्यति" इति मत्वा, वनस्य किञ्चिदन्तरे प्राप्ते, गर्वात् केशवं प्राह—"न शक्नोमि गन्तुं, यत्रेच्छसि तत्र मां वह।" स च प्रियया एवं उक्तः, "मम स्कन्धमारोह" इति ब्रुवन्, तत्क्षणाद् अन्तर्धानमकरोत्; सा च वधूः शोकाकुला विलपन्ती तस्थौ—"हन्त नाथ, प्रियतम, सखि! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? सखे, दीनां दास्यां दर्शयात्मानम्!" शुक उवाच—एवं तस्य पन्थानं विचिन्वत्यः, न जानन्त्यः क्व गतः, ताः स्वसखीमदृष्ट्वा, या प्रियवियोगात् मूढा शोकाकुला चासीत्। तस्याः वृतान्तं श्रोतुं, गर्वं च माधवस्य च प्रतिक्रिया, दैवविपाकात् तस्याः दुःखं च, श्रुत्वा गोप्यः विस्मयमगच्छन्। ततः चन्द्रांशुवद् यावत् द्रक्ष्यन्ति तावत् वनं प्रविविशुः; तमसि संप्राप्ते, ताः स्त्रियः निववृुः। तासां चित्तं कृष्णे, वाक् कृष्णकथायाम्, क्रिया कृष्णानुकरणे, तनु कृष्णार्पितं, ताः केवलं कृष्णगुणान् गायन्त्यः, स्वगृहं विस्मृत्य। पुनः यमुनातटं प्राप्ताः, कृष्णचिन्तया एकत्र समागताः, तस्य आगमनकाङ्क्षिण्यः, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः। ततः, हे राजन्, ताः कोपात् मुखात् वह्निवायू प्राणयन्त्यः, भूमिं सम्वर्तकाग्निवत् शुष्कां कर्तुमिव, ससृजुः। तत्र तैः वृक्षेषु दग्धेषु, ब्रह्मा आगत्य, बर्हिष्मतः पुत्रान् उपशमयामास। ततः शेषवृक्षाः, भयात्, स्वयम्भुवोक्त्या, प्रचेतसां कन्यां ददुः। ब्रह्मणः आज्ञया, तैः मारिषा स्वीकृता, यस्यां महानपचारात् प्रजापतिः अजायत। चाक्षुषमन्वन्तरान्तरे, सृष्ट्यादौ, कालगत्या, सः दक्षः इच्छिताः प्रजाः ससर्ज। सः जन्मनि स्वतेजसा सर्वान् दीप्तान् अतिशयन्, स्वकौशलात् दक्ष इति ख्यातिम् आप। सः अनादिः, सृष्टिपालनाय नियुक्तः, सः चान्ये च सर्वप्रजापतित्वेन स्थापिताः। गोप्यः ऊचुः—"व्रजः तव जन्मना अधिकं वर्धते; लक्ष्मीः सदा अत्र वसति। भगवन्, तव भक्ताः सर्वतो दृश्यन्तां; ये तव प्राणैः जीवन्ति, त्वां विचिन्वन्ति।" "प्रिय, शरदि रजन्यां तव कटाक्षः कमलनयनस्य शोभां हरति। कामिनां नाथ, वयं तव अकृतार्थाः दास्यः; वरद, उचितं किमिदं यदिह नः हन्तुम् इच्छसि?