धरण्याः सौम्ये, किमिदं तपः कृतं त्वया यत् त्वं दीप्तिमती स्फुरितरोमाञ्चा दृश्यसे, केशवपादसंपर्कोत्सवसुखमग्ना? किं तदस्य पादस्पर्शात्, महात्मनः कर्मभिः, किं वा वराहरूपस्य परिष्वङ्गात्? अथ वा, साक्षात् अच्युतः स्वप्रेयस्याः समीपे आगतः स्यान्नु, तस्य देहदर्शनेन तां प्रमदां प्रमदयन्? एष हि कुलपतिमाल्यगन्धः, प्रियायाः स्तनकुङ्कुमलिप्तः, इह प्रवाति। स कमलहस्तो रामानुजो, तामवलम्ब्य व्रजन्, मदोन्मत्तभृङ्गतुलसीसंवृतः, वृक्षेषु प्रीत्या साक्षिपातं कृत्वा, तेषां नम्रतामवलोकयति। त्वं लतान् पृच्छ, ये वृक्षान् बाहुभिः परिष्वज्य तिष्ठन्ति; नूनं तस्य करस्पर्शसम्भोगात् स्फुरितरोमाञ्चाः सन्ति। एवं विचिन्त्य, ताः गोप्यः कृष्णान्वेषणक्लेशविह्वलाः, तस्य लीलाचेष्टान् अनुकरणं कृत्वा, प्रत्येकं तस्मिन्नेव मग्नाः, प्रमदेन जल्पन्त्यः। काचिद् पूतनारूपं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं पाययितुमुपगता; अन्याऽपि रुदतीबालिका सञ्जाता, तया सान्त्विता; अपराऽपि शकटासुररूपिण्यः पादेन ताडिता। अन्याऽपि दैत्यरूपं कृत्वा, या कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा तस्थौ; काचिद् गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, काञ्चिद् पादेन आकृष्य लीलया व्यचरत्। काचिद् कृष्णरामरूपेण गोपालक्रीडां कृत्वा, काचिद् वत्सासुररूपिणी पराजिता, अपराऽपि बकासुररूपं कृत्वा स्थितवती। काचिद् दूरस्थां कृष्णवद् आह्वयन्ती, वंशीवादनं कृत्वा, रम्यं विहरन्ती, अन्याः तां स्तुवन्त्यः, "साधु साधु" इति। काचिद् स्वबाहुं अन्यायाः स्कन्धे निवेश्य, "अहं कृष्णः, मम चालितं पश्य" इति, तस्मिन्नेव मनसा लीनाऽभवत्। "मा भैष्ट वायोः वा वर्षस्य; अहं ते रक्षां कृतवती" इति, काचिद् एकेन करेण वसनं प्रसार्य अन्यां छादयन्ती तिष्ठति। अपराऽपि अन्यायाः शिरसि आरोह्य, "दुष्टे, गच्छ दूरं! अहं पापिनां दण्डकर्तुः जाताऽस्मि" इत्युक्त्वा स्थितवती। काचिद् "हे गोपाः, पश्यतैतत् भीषणं वनाग्निं! निमील्य नेत्रे, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि" इति वदति। तन्वी काचिद् अन्यां हारयुतां यमलार्जुनरूपेण उलूखलसंयुक्तां कृत्वा, "अहं मक्षिकाचौरं पाण्डित्येन बद्धवती, यः घटान् भग्नवान्, नवनीतं च चौर्येण हृतवान्!" इति, सा भीता नेत्रे आवृत्य भीतिसंविधानं करोति। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च कृष्णाय पृच्छन्त्यः, वनान्तरे परमार्थात्मनः पादपद्मचिह्नानि दर्शयन्त्यः, यान्ति। एतानि सुस्पष्टानि पादचिह्नानि महात्मनः नन्दसूनोः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशशुभ्रबीजाद्यङ्कितानि। ताः तानि तानि पादचिह्नानि अनुयान्त्यः, स्त्रियः अग्रे प्रस्थिताः; तत्र काञ्चन विवाहिन्याः पादचिह्नानि तस्यैव सह सन्निकर्षात् दृष्ट्वा, दुःखिताः स्युः। "कस्याः पादचिह्नानि एतानि, नन्दसूनुना सह यान्ति, यस्याः बाहुः तस्य स्कन्धे निवेशितः, यथा गजपत्नी गजेन परिष्वक्ताः?" इति। "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यग् अर्चितवती, यः गोविन्दः अस्मान् सर्वाः परित्यज्य, तां रहसि नीतवान्।" "धन्याः खलु एते लतावल्लरीः, येषां गोविन्दपादपद्मरजः पवनात्, या ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च मूर्ध्नि धारयन्ति, परमं श्रेयः कामयन्तः।" "स्यात्, अस्याः पादचिह्नानि गाढं निपातितानि, यत् केवलं एनां गोपीं गृहीत्वा, अच्युतः रहसि तस्याः अधरं रमयति; तस्याः पादचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्या कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडिता, ततोऽस्याः प्रियः ताम् उत्थाप्य गृहीत्वा गतवान्।" "पश्यत गोप्यः, अत्र गाढं निपातितानि पादचिह्नानि—कृष्णः प्रेमभारितः स्वप्रियां वहन्; अत्र महात्मा तां स्थाप्य पुष्पाणि सञ्चिनोति।" "अत्र प्रियायै पुष्पाः सञ्चिताः; पश्य, पदे पदे तस्य पादचिह्नानि सुस्पष्टानि दृश्यन्ते।" "अत्र प्रियस्याः केशसंस्कारः कृतः; नूनं तस्याः उपविष्टायाः केशान् अलङ्कृत्य स्थापितवान्।" "स यद्यपि आत्मारामः, एकरसः च, तथापि तया सह रममाणः, प्रेयसीनां दैन्यं स्त्रियाश्च चपलतां दर्शयति।" एवं विवृण्वत्यः, गोप्यः मोहिता विचरन्त्यः, या गोपी कृष्णेन अन्याः वनस्थलिन्यः परित्यज्य नीताऽभूत्— सा स्वयम् आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यते, "मां परित्यज्य गोपीभ्यः प्रियः ममैव पूजनं करोति" इति। ततः वनान्तरे कञ्चित् देशं प्राप्त्वा, गर्विता सा केशवम् उक्तवती, "न शक्नोमि अधिकं गन्तुं; यत्र ते रोचते, तत्र मां नय।" एवं उक्ते, प्रियः "मम स्कन्धमारोह" इति प्रोक्तवान्; किन्तु ततः कृष्णः अन्तर्धानमभवत्, सा विवाहिनी शोकाकुला तस्थौ। "हा नाथ, हा प्रिय, हा प्रिये! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? हे सखि, दीनायै माम् आत्मानं दर्शय" इति विलपन्ती। शुक उवाच—एवं भगवतः पन्थानं अन्विष्य, न जानन्त्यः क्व गतः, ताः स्वसखीमपश्यन्, या प्रियवियोगविह्वला मोहिता चासीत्। तस्याः गर्वं माधवस्य च व्यवहारं, तथा तस्या दुःखं शृण्वत्यः, ताः गोप्यः विस्मयमग्नाः। ततः ताः यावत् चन्द्रालोकः दृश्यते, तावत् वनं प्रविश्य, अन्धकारे प्राप्ते, गृहं प्रत्यागच्छन्। तासां चित्तं तस्मिन्नेव, वाक् तस्मिन्नेव, क्रिया तस्मिन्नेव, आत्मा तस्मिन्नेव, गीतं तस्यैव गुणगानं, स्वगृहं विस्मृत्य तिष्ठन्त्यः। पुनः यमुनातटमुपगम्य, तं कृष्णं चिन्तयन्त्यः, एकत्र समागत्य, तस्य आगमनं कामयन्त्यः, कृष्णस्य गीतं गायन्त्यः। ततः, हे राजन्, कोपात् ताः मुखात् वह्निवायू प्रजज्वलुः, यथा संवार्तकाग्निः कालान्ते भूमिं शोषयेत्। तैः वृक्षाः दग्धाः दृष्ट्वा, ब्रह्मा आगत्य, बार्हिष्मतान् पुत्रान् प्रबोधनवाक्यैः शमयामास। ततः अवशिष्टाः वृक्षाः भीताः, स्वकन्यां प्रचेतोभ्यः, स्वयंभुवेन निर्दिष्टाः, ददुः। ब्रह्मणः आज्ञया, तैः मारिषा स्वीकृता, यस्याः महापातकात् प्रजापतिर्जज्ञे। चाक्षुषस्य मन्वन्तरस्य अन्तराले, सृष्ट्यादौ, कालगत्या, स प्रजापतिः दक्षः, भाग्यवेगेन, इच्छितप्रजाः ससर्ज।