यमुना-तीरेषु स्थिताः कूटा-प्रियाल-पनस-आसन-कोविद-जम्बू-अर्क-बिल्व-बकुल-आम्र-कदम्ब-नीप-आदयः सर्वे वृक्षाः, हृदयेषु रिक्तत्वेन पीडिताः गोप्यः कृताञ्जलयः तान् पप्रच्छुः—“कृष्णः कतमां दिशं गतः, मार्गं दर्शयत।” ततः पृथिवीं दृष्ट्वा ताः गोप्यः विस्मिता अपृच्छन्—“हे पृथिवि, केशव-पाद-स्पर्शोत्सवेन तव रोमाञ्चः कः तपः कृतः त्वया? किं तेन स्पर्शेन, वा तस्य महात्मनः कर्मभिः, वा वराह-रूप-आलिङ्गनेन?” अथवा, “अच्युतः स्वप्रियायाः समीपमागतः किम्? तस्य वपुः कटाक्षश्च तां प्रीययते, तस्य चूडायाः गन्धः, प्रियाङ्गनायाः स्तन-कुङ्कुम-लेपन-रञ्जितः, अत्र प्रवहति।” ततः, “करकमलेन प्रियायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, रामानुजः कृष्णः भ्रमति, तं भ्रमराः तुलसी च अनुगच्छन्ति; किं वृक्षाः तस्मै प्रेम्णा नमन्ति?” इति अपृच्छन्। पुनः, “एतान् लतान् पृच्छामः—याः वृक्षान् आलिङ्गन्ति, ताः कृष्ण-कर-स्पर्शात् प्रमोद-रोमाञ्चं दर्शयन्ति।” इति च। एवं गोप्यः, कृष्ण-विरह-विह्वलाः, तं विचिन्वन्त्यः, तस्य लीलान् अनुकरणं चक्रुः, सर्वा अपि तस्मिन् मनसा मग्नाः। तत्र काचित्, पूतनां नटयित्वा, कृष्णाय स्तनं ददौ; अपराऽन्या, रुदन्तं बालकं नटयित्वा, सान्त्वयामास; अन्याऽन्या, शकटासुरं नटयित्वा, पादेन ताडिता। अन्याऽन्या, राक्षसं नटयित्वा, कृष्ण-रूपिणं गृहीत्वा, अपराऽन्या, गोष्ठ-ध्वनिं नटयित्वा, पादेन आकृष्य क्रीडयामास। केचन, कृष्ण-राम-रूपेण गोपालकत्वं नटयन्ति; अन्याऽन्या, वत्सासुरं नटयित्वा, पराजिता; अन्याऽन्या, बकासुरस्य रूपम् आस्थाय, तस्य चरित्रं नटयामास। दूरस्थं काचित्, कृष्णवत् आहूय, वंशीवाद्यं कृत्वा, क्रीडती च, अन्याः तां प्रशशंसुः—“साधु साधु” इति। काचित्, स्वभुजं अन्यायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, “अहं कृष्णः—मम चालितं पश्य” इत्युक्त्वा, तस्मिन्नेव मनसा मग्ना। अपराऽन्या, “मा भैः वातात् वर्षात् वा; अहं रक्षां कृतवती,” इत्युक्त्वा, एकेन हस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादयामास। अन्याऽन्या, अन्यायाः शिरसि आरुह्य, “दुष्टे, गच्छ! अहं पापिनां दण्डकर्ता जातः,” इत्युक्त्वा, तस्याः शिरसि स्थितवती। काचित्, “हे गोपाः, पश्यत—एष दावानलः! निमील्य चक्षूंषि, शीघ्रं रक्षां करिष्यामि,” इति उक्तवती। काचित्, सुकुमारी, अन्यां पुष्पमालया यमलार्जुनवत् उखायाम् बद्ध्वा, “अयं नवनीतचौरः, घटान् भित्त्वा घृतं च चोरितवान्; अहं तं बद्ध्वा धारयामि,” इत्युक्त्वा, भीता तु अपराऽन्या, नेत्रे आवृत्य, भयम् अनुकुर्य तिष्ठति। एवं वृन्दावनस्य लतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पादचिह्नानि वनमध्ये दर्शयामासुः। “इमे नन्द-सूनोः महात्मनः पादचिह्नानि—पताका, पद्म, वज्र, अंकुश, धान्य-बीजादि चिह्नैः युक्तानि।” इत्युक्त्वा, तानि पादचिह्नानि अनुगम्य, गोप्यः अग्रे ययुः। तत्र केषुचित् पादचिह्नेषु, कन्यायाः पादचिह्नैः सह संयुक्तानि दृष्ट्वा, दुःखिता ऊचुः—“कस्येमानि पादचिह्नानि, या नन्दसूनुना सह गच्छति, यस्याः बाहुः तस्य स्कन्धे स्थापिता, यथा हस्तिनी हस्तिनं आलिङ्गति।” “एषा नूनं भगवन्तं हरिं सम्यक् पूजितवती; गोविन्दः तुष्टः, सर्वाः वः परित्यज्य, एनां रहसि नीतवान्।” इति च। “धन्या इमे लता-ओषधयः, येषां गोविन्द-पद-रजः पतितम्; यं ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च शिरसि धारयन्ति।” इति विस्मयं प्रकटयन्त्यः। “अस्याः पादचिह्नानि गाढं निपतन्ति, यतः कृष्णः केवलं एनां गृहीत्वा, अन्याः परित्यज्य, तस्या उष्णोष्ठं रहसि रमते; पादचिह्नानि तु न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमल-पादे तृणाङ्कुरेण पीडिते, प्रियः ताम् उत्थाप्य गृहीत्वा गतः।” “पश्यत—एषु पादचिह्नेषु गाढत्वं दृश्यते—कृष्णः प्रेम्णा भारितः, प्रियां वहति; अत्र महात्मा ताम् अपसार्य पुष्पाणि सञ्चिनोति। अत्र प्रियायै पुष्पाणि सञ्चिनोति—प्रत्येकपदे तस्य पदचिह्नानि स्पष्टानि दृश्यन्ते। अत्र प्रियायाः केशान् संकल्प्य सम्यक् अलङ्कृतवान्; अत्रैव सा उपविश्य, तस्य प्रियः केशान् अलङ्कृतवान्। सन् आत्मारामः, एकरूपः, तया सह रममाणः, प्रेम्णः दुःखं, स्त्रीणां च चपलता, दर्शयति।” एवं गोप्यः, एतानि सर्वाणि विवृण्वत्यः, मोहिता इव विचरन्त्यः, या गोपी कृष्णेन अन्याः परित्यज्य नीताऽभूत, सा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यते—“मां विहाय अन्याः गोप्यः, प्रियः मम एव आराधनं करोति।” इति। तदा सा अहङ्कारवती, वनान्ते स्थित्वा, केशवम् उवाच—“न शक्नोमि अधिकं गन्तुं; यत्र तव मनः, तत्र मां नय।” एतदाकर्ण्य, प्रियः ताम् अवदत्—“मम स्कन्धे आरोह।” इति। तदा कृष्णः अन्तर्धानम् अकरोत्; सा च कान्ता शोकवती विललाप— “ह ह प्रभो! ह प्रिय! ह सखि! क्वासि, क्वासि महाबाहो? दीनायै दासीभ्यः दर्शनं कुरु!” इति। शुकदेवः उवाच—एवं ताः गोप्यः भगवत-पथं अन्विष्य, न ज्ञात्वा क्व गतः, तां सखीम् अदृष्ट्वा, कृष्ण-विरह-विह्वलां विलपन्तीं दृष्ट्वा, तस्या वृतान्तं—स्व-गर्वं, माधवस्य प्रत्युत्तरं, तस्याः दुःखं च श्रुत्वा, महदाश्चर्यं जग्मुः। ततः, यावदिन्दु-प्रभा दृश्यते, तावत् वनं प्रविश्य, रात्रौ तमसि पतिते, स्त्रियः निवृत्ताः। ताः सर्वाः तस्मिन् एव मनसा, तस्यैव वचनेषु, तस्यैव अनुकरणे, तस्यैव गुणगान-निरता, स्वगृहाणि विस्मृत्य, केवलं कृष्णस्य गुणान् गायन्त्यः, यमुना-तीरे पुनः एकत्र समागत्य, कृष्णागमन-काङ्क्षया, कृष्णस्य कीर्तनं कृतवत्यः। ततः, हे राजन्, कोपेन ताः स्त्रियः मुखेभ्यः वह्निं वातं च निष्पिपेषुः, यथा संवार्तकः प्रलयकाले पृथिवीं शोषयति। वृक्षेषु दग्धेषु, ब्रह्मा आगत्य, बर्हिष्मतः पुत्रान् शमयामास। शेषेषु वृक्षेषु, भयात्, ते स्वयम्भुवः आज्ञया, तनयां प्रचेतोभ्यः दत्तवन्तः। ब्रह्मणः आज्ञया, प्रचेतसः तां मारिषां गृह्णन्ति, यस्याः महानपचारात् प्रजापतिः अभवत्। एवं भागवते महापुराणे, श्रीकृष्ण-विरह-विह्वलानां गोपीनां वृत्तान्तः, तेषां कृष्णान्वेषणं, तस्य लीलानां अनुकरणं, तस्य पादचिह्नानां अनुगमनं, प्रियायाः गर्वः, कृष्णस्य तिरोभावः, गोपीकां शोकः, तेषां कृष्ण-चिन्तन-परायणता, तथा अन्यत्र प्रचेतसां वृत्तान्तः, सुसम्पूर्णः संप्रकाशितः।