कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक इत्यादिषु वृक्षेषु गोप्यः सस्नेहम् अपृच्छन्—"रमायाः अनुजः सस्मितः, यो गर्वितानां स्त्रीणां मानं हरति, किमत्र मार्गेण गतवान्?" ततो भाग्यवती तुलसीं, या गोविन्दपादार्चिता भ्रमरसंघैः परिवेष्टिता, अपृच्छन्—"भगवत्प्रियतमं अच्युतं, त्वया भूषितं, किमत्र दृष्टवती?" मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका इत्यादिषु अपि पृच्छन्त्यः, "माधवः स्वस्पर्शेन युष्मान् हर्षयन् किमत्र गतवान्?" इति। चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीपादीन् च यमुनातीरे स्थितान् वृक्षान् गोप्यः प्रार्थयन्त्यः, "कृष्णस्य गतिं, येन मार्गेण सः गतः, तद् अस्मभ्यं निवेदयत," इति। पृथिवीं प्रति अपि पृच्छन्त्यः, "हे पृथिवि, केशवपादसंस्पर्शोत्सवात् त्वयि रोमाञ्चः कः तपः कृतः? किं तस्य पादसंस्पर्शात्, महाकर्मणा, वा वराहाङ्केन वा?" इति। पुनः सखीमेकां पृच्छन्त्यः, "कच्चिदत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, तस्याङ्गदृष्ट्या तां हर्षयन्? अत्रैव तस्य कुलपतेः हारगन्धः, या प्रियायाः कुंकुमेन लिप्तः, वात्यते," इति। रमायाः अनुजः स्वकपोलकरकम् प्रियायाः स्कन्धे स्थापयन्, मदोन्मत्तभ्रमरैः तुलस्याञ्चानुगम्यते, वृक्षाः तं स्नेहदृष्ट्या पश्यन्तः नमतः किमिति पृच्छन्त्यः। लताः अपि पृच्छन्त्यः, याः वृक्षान् गाढालिङ्गनं कुर्वन्ति, "कृष्णहस्तसंस्पर्शात् प्रमोदेन रोमाञ्चिताः किम्?" इति। एवं पृच्छन्त्यः, गोप्यः कृष्णान्वेषणविह्वलाः, तस्य लीलाः अनुकरणं कुर्वन्त्यः, तन्मयीभूताः। तत्र काचित् पूतनारूपेण स्वस्तनं कृष्णाय दातुं समीपं गता; अपराऽन्या रुदतीशिशुरिव, अन्यया शकटासुररूपेण पादेन ताडिता। काचित् राक्षसीव कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा, अपराऽन्या गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा पादेन अन्यां चकर्ष। काश्चित् कृष्णरामयोः रूपेण गोपालकक्रीडां कृत्वा, काचित् वात्सासुररूपिणी, अन्याऽन्या बकासुररूपिणी। काचित् दूरस्थां कृष्णवदाह्वयन्ती, अपराऽन्या वेणुं वादयन्ती, अन्याः तां स्तुवन्त्यः, "साधु साधु!" इति। काचित् स्वबाहुं अन्यायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, "अहं कृष्णः, मम गतिं पश्य," इति, कृष्णे मनसा लीनाभूत्। काचित्, "मा भैषीः वातवृष्टेः, अहं त्वां रक्षां विधास्यामि," इति, एकेन हस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादयन्ती। अपराऽन्या अन्यायाः शिरसि आरोह्य, "दुष्टे, गच्छ, अहं पापानां दण्डः जातः," इति। काचित्, "हे गोपालका, पश्यत—अयं ज्वलनः! नेत्राणि पिधायत, अहं क्षिप्रं रक्षां करिष्यामि," इति। काचित् सखीमेकां मालया उरस्याबध्नात्, "अहं नवनीतचौरं दाम्ना बद्ध्वा, यः घटान् भग्नवान्, सर्पिषं च चोरयामास," इति; सा भीता नेत्रे पिधाय, भीतिं नटयामास। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, गोप्यः परमात्मनः पदच्छायाः वनान्तरे दर्शयन्त्यः। एतानि चिह्नानि नन्दसूनोः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः युक्तानि, स्पष्टानि। तानि पदानि अनुसृत्य, गोप्यः अग्रे जग्मुः; तत्रैकस्याः पतिं सह ययौ सा या नन्दसूनुना समं, स्वस्कन्धे बाहुं स्थापयन्ती गजाङ्गनया गजमिव। "केषां पदानि एतानि?" इति शोकाकुलाः पृच्छन्त्यः। "नूनं सा हरिं सम्यगुपासिता, यस्याः कृते गोविन्दः अस्मान् विहाय तामेव रहसि नीतवान्," इति मन्यन्ते। "धन्याः एता लताः, येषां पादरजसा लक्ष्मीब्रह्मरुद्राद्याः शिरसि धारयन्ति," इति। "अस्याः पदानि गाढं निगडितानि, यतोऽच्युतः केवलं तामेव नीत्वा तस्याः अधरं रमयति; पदानि न दृश्यन्ते, तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडितौ, तदर्थं प्रियः तामुत्थाप्य वहति," इति। "पश्यत, अत्र पदानि गाढतराणि—कृष्णः प्रेमभारात् तां वहन्; अत्र तां पुष्पाणि चिन्नाय, महात्मा प्रियामवातरयत्। अत्र तस्यै पुष्पाणि चिन्त्वा, प्रत्येकपदे तस्य पादचिह्नानि दृश्यन्ते। अत्र प्रियायाः केशान् व्यवस्थितवान्, सा तत्रोपविष्टा, सः तस्याः केशेषु भूषणानि स्थापयामास।" "स्वात्मरामः सन् अपि, एकरूपोऽपि, तया सह रममाणः, प्रेमिणां दैन्यं स्त्रीणां चपलतां च प्रकाशयति," इति। एवं गोप्यः विमूढा विचरन्त्यः, या गोप्यः कृष्णेन रहसि नीत्वा अन्याः परित्यज्य वनान्तरे नीताभूत्— सा स्वयम् आत्मनं सर्वास्त्रीणां श्रेष्ठां मन्यते—"मम कृते प्रियः अन्याः गोप्यः परित्यज्य मामेव सम्पूजयति," इति। वनमध्ये स्थले प्राप्ते, साभिमानं केशवं प्राह—"न शक्नोमि गन्तुं, यत्र तव मनः, तत्र मां वह," इति। सः तां प्राह—"मम स्कन्धे आरोह," इति; किन्तु तत्क्षणादेव कृष्णः अन्तर्धायिता, सा दुःखिता विलपन्ती स्थितवती। "हा प्रभो, प्रिय, सखि! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? सखे, दीनायै मां दर्शय," इति। शुक उवाच—कृष्णस्य मार्गं विचिन्वत्यः, गोप्यः न जानन्त्यः सः कुत्र गतः, सखीमेकां दृष्ट्वा, या प्रियविरहविह्वला, तद्वृत्तान्तं शुश्रावुः। तस्याः गर्वं माधवस्य च प्रत्युत्तरं, तस्याः दुःखात् लज्जां च शृत्वा, गोप्यः विस्मिताः। ततः ताः यावत् चन्द्रांशुः दृश्यते तावत् वनं प्रविविशुः; तमसि प्रवृत्ते, स्त्रियः प्रत्यागताः। कृष्णे चित्तं, कृष्णे वचः, कृष्णे क्रियाः, कृष्णे आत्मानं निवेश्य, तस्यैव गुणगानं कुर्वन्त्यः, स्वगृहं विस्मृत्य। पुनः यमुनातीरे समागत्य, कृष्णे मनः स्थाप्य, तं प्रतीक्षन्त्यः, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः। ततः, हे राजन्, कोपात्, मुखेभ्यः वह्निवायूः विसृज्य, सम्वर्तकाग्निवत् भूमिं शोषयितुमिव, ताः स्थिताः।