गोप्यः सर्वाः समागत्य, हृष्यन्त्यः सञ्जगुः सुमधुरं तं गोविन्दं, उच्चैः गीतानि गायन्त्यः वनान्यन्यतराणि भ्रमन्त्यः, मोहितवत् तं स्वप्रियं कंसशत्रुमन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग्वर्तिनः सन्तः अपि तत्र परमपुरुषं अन्तर्बहिर्यन्तं धारण्ति, नभः इव पृच्छन्त्यः स्थिताः। ताः ऊचुः—"हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किं नन्दनन्दनः, यः स्नेहदृष्ट्या स्मितचन्द्रेण च अस्माकं मनांसि हरति, अत्र तेन पन्था गतः?" "हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किं रामानुजः, यस्य स्मितं गर्विण्यः युवतयः अपि लज्जयति, अत्राभिमानिनीभ्यः स्त्रीभ्यः सहितः गतः?" "हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादप्रियासि, भ्रमरगणैः सेव्यमाने! किं तव मण्डनेन शोभितः प्रियतमोऽच्युतः अत्र गतः?" "हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! किं माधवः, यः स्वस्पर्शेन युष्मान् आनन्दयति, अत्र गतः?" "हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविदार, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीपादयः! यमुनातीरे स्थिताः भवन्तः, अस्माकं रिक्तचित्तानां पथं दर्शयन्तु, येन कृष्णः गतः।" "हे पृथिवि! किम् तपः कृतं यत् केशवपादसंपर्कोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं तव रोमाञ्चः तस्य पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मभिः, वा वराहरूपेण सङ्गात् जातः?" "अथवा, हे सखी, अत्राच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, स्वदेहदर्शनेन दृष्ट्या च तां मोदयति। पश्य, इह सौरभं तस्य हारस्य, या प्रियाङ्गनास्तनकुङ्कुमेन रञ्जिता, वात्यते।" "कृष्णः, कमलकरं प्रियतमायाः स्कन्धे निवेश्य, भ्रमरैः तुलस्याश्चानुगतः अत्र विचरति। किं वृक्षाः तस्य स्नेहदृष्ट्या पश्यन्तं प्रणमन्ति?" "एतान् लतान् पृच्छामः, याः वृक्षान् बाहुभिः आलिङ्गन्ति; नूनं तस्य करस्पर्शात् प्रमोदेन रोमाञ्चिता भवन्ति।" एवं प्रलपन्त्यः, कृष्णान्वेषणव्याकुलाः गोप्यः, तद्विलासान् अनुकरणं कृत्वा, तत्र तत्र तं स्मरन्त्यः विचरन्। काचित् पूतनारूपेण सन्नद्धा, कृष्णाय स्तनं दातुं प्रवृत्ता; अपराऽपि रुदन्तं शिशुं समाश्वासयन्ती, अन्याऽपि शकटासुररूपिणं पादेन ताडयन्ती। काचिदसुररूपिणी कृष्णरूपिणं गृहीत्वा युध्यते, अन्याऽपि गोष्ठवदनिनादं कृत्वा, काञ्चनां पादेन आकृष्य क्रीडन्ती। काचिद् कृष्णरामरूपेण गोपालक्रीडां करोति, अन्याऽपि वत्सासुररूपिणी पराजिता, अन्याऽपि बकासुररूपिणी। काचिद् दूरे स्थितां स्वसखीमाह्वयन्ती, कृष्णवद् वेणुं वादयन्ती, क्रीडायाम् अन्वीयमानाः अन्याः तां प्रशंसन्ति—"साधु साधु!" काचिदन्यस्यान्यस्य स्कन्धे स्वबाहुं स्थापयन्ती, "अहं कृष्णः—द्रष्टुं मम गमनं" इति प्रहर्षेण वदन्ती। "मा भैषीः, वातवृष्टेः न भीः; अहं तव रक्षां कृतवती" इति काचिदन्यां वस्त्रेण एकहस्तेन आवृत्य रक्षयन्ती। काचिदन्यस्य शिरसि आरोह्य, "दुष्टे, गच्छ दूरं! अहं पापहर्ता जातः" इति गर्जन्ती। काचिद्—"हे गोपाः, पश्यतैतद् भीषणं दावानलम्! निमील्य नेत्रे, शीघ्रं रक्षां करिष्यामि" इति वदन्ती। काचिद् मृदुभुजा अन्यां मणिवलयेन दाम्ना यमलार्जुनवत् बद्ध्वा, "अहं नवनीतचौरं बद्धा!" इति वदन्ती; सा च भीता नेत्रे पिधाय भयमिव दर्शयन्ती। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, ताः कृष्णस्य पादचिह्नानि वनान्तरे स्फुटं ददृशुः। "इमे खलु नन्दसूनोः पादचिह्नानि, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशधन्याङ्कानि सुस्पष्टानि दृश्यन्ते" इति वदन्त्यः। ताः तानि पदानि अन्वियाय, यत्र कन्यायाः पदानि कृष्णस्य पदैः सह संलग्नानि दृष्ट्वा व्यथिता ऊचुः— "कस्याः एतानि पदानि, यस्याः कृष्णस्य स्कन्धे बाहुः, इव हस्तिनी हस्तिनं आलिङ्गति?" "नूनं एषा भगवतः श्रीहरेः आराधनं कृतवती, यः गोविन्दः अस्मान् विहाय एनां रहसि नीतवान्।" "धन्याः एते लताः, येषां पल्लवेषु गोविन्दपदरेणु पतितः, यं ब्रह्मा रुद्रः लक्ष्मीश्च शिरसि धारयन्ति।" "एष्याः पदानि गाढं लीनानि, सा केवलं नीत्वा तया रहसि प्रियतमोऽच्युतः तस्याः अधरं रमयति; तस्या उर्वी-स्पर्शेन दुःखिता, पदानि न दृश्यन्ते; तां प्रियाम् उत्थाप्य वहति।" "पश्यत गोप्यः, अत्र पदानि गाढतराणि—स्नेहेन भारितः कृष्णः प्रियाम् उत्थाप्य वहति; अत्र प्रियायै पुष्पाणि चिन्वन् तां स्थापयामास।" "अत्र च प्रियायै पुष्पानि चितानि; पश्य, प्रतिपदं तस्य पादचिह्नानि स्फुटानि।" "अत्र प्रियायाः केशान् सम्यक् कृतवान्; निश्चितं सा तत्र उपविष्टा, तस्य केशेषु भूषणानि निवेशितानि।" "स्वात्मारामः सन् अपि, स एव प्रियया सह रममाणः, प्रेयसीनां दीनतां स्त्रीणां च चलत्वं दर्शयति।" एवं विवृण्वत्यः, गोप्यः मोहिता विचरन्त्यः; या गोपी कृष्णेन अन्याः विहाय नीताऽभूत्, सा स्वं सर्वासु श्रेष्ठां मन्यमाना, "मामेव सेवितुं प्रियः, अन्याः गोप्यः विहाय, माम् उपास्ते" इति मनसि चिन्तयन्ती। सा किञ्चित् वनान्तरे गत्वा, गर्विता केशवं प्राह—"न शक्नोमि अधिकं गन्तुं; यत्र तव मनो यच्छति, तत्र मां नय।" इति उक्ते, प्रियतमः—"मम स्कन्धे आरोह," इति वदन् तत्रैव अन्तर्धाय, तां वधूं शोकाकुलां कृतवान्। सा विलपन्ती—"हन्त, प्रभो, प्रियतम, प्राणनाथ! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? सखे, दीनां दासीं दर्शय" इति विललाप। शुक उवाच—गोप्यः भगवत्पथं विचिन्वत्यः, न जानन्त्यः क्व गतः, तां सखीमपश्यन्, या प्रियवियोगात् मोहिताऽभूत्। तस्याः वृतान्तं—गर्वं, माधवस्य प्रतिकृत्यं, स्वदुर्भाग्येन तस्याः लज्जां च—शृत्वा, विस्मयं जग्मुः। ततः ताः यावत् चन्द्रालोकः स्फुटः, तावत् वनं प्रविश्य, तिमिरं दृष्ट्वा पुनः प्रत्यागताः। तासां चेतांसि तस्मिन्नेव, वाचोऽपि तस्मै, क्रियाः तस्य अनुकरणे, आत्मनः तस्मिन्नेव समर्पिताः, केवलं तस्यैव गुणगानं कुर्वन्त्यः, स्वगृहाणि न स्मरन्ति। एवं गोप्यः तं श्रीकृष्णं स्नेहविह्वलाः, वने वने विचरन्त्यः, वृक्षलतान् पृच्छन्त्यः, तस्य पादचिह्नानि अन्विष्य, तस्य लीलां स्मरन्त्यः, तं भगवन्तं पुनः द्रष्टुं व्याकुलाः अभवन्।