व्रजे ताः प्रियाः प्रियतमस्य श्रीकृष्णस्य, तस्यैव रूपं धारयन्त्यः, तस्य विहाराणां अनुकरणे निमग्नाः, तस्य गमनं, स्मितं, वीक्षणं, भाषणं चान्यं च स्वभावं स्वयमेव स्वात्मनि अभिमन्यन्त्यः, “अहं स एव” इति हृदि निश्चित्य तस्य क्रीडां पुनः पुनः अनुचरन्। ताः सर्वाः संगत्य, हृषीकशस्य गीतानि उच्चैः गायन्त्यः, वनान्तरात् वनं भ्रमन्त्यः, प्रियतमस्य अनुसंधानाय प्रमत्तवत् विचेरुः। ताः वृक्षान् अपृच्छन्—ये पृथक् स्थिताः अपि परमात्मानं अन्तः धारयन्ति—यथा नभः पृच्छेयुः। ताः प्रथमतः आहुः—“हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किम् अत्र नन्दसूनुः गतवान्, यस्य स्नेहपूर्णैः कटाक्षैः, उज्ज्वलस्मितैश्च अस्माकं मनांसि चोरितानि?” पुनः, “हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किम् अत्र रामानुजः, यस्य स्मितं गर्विण्यः अपि लज्जयति, अहंकारिण्यः युवतयः मध्ये गतः?” इत्यपि पप्रच्छुः। “हे पुण्या तुलसी! गोविन्दपादप्रियासि, भ्रमरगणैः परिवृता, किम् अत्र प्रियतमः अच्युतः त्वया भूषितः गतवान्?” इत्यपि ताः अपृच्छन्। “हे मालती, हे मल्लिका, हे जाति, हे यूथिका! किम् अत्र माधवः त्वां स्पर्शेन प्रमोदितवान्, अतीतवान्?” इत्यपि ताः जिज्ञासुः। “हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थिताः सर्वे वृक्षाः! अस्माकं रिक्तहृदयानां कृते, श्रीकृष्णस्य गतिं निवेदयत” इत्यपि ताः याचन्ते स्म। पृथिवीं अपि पप्रच्छुः—“हे भूमे! किं त्वया काचित् तपस्या कृता, येन केशवपादसंस्पर्शमहोत्सवेन त्वं स्फुरितरोमाञ्चा शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शाद्, वीर्यकर्मभ्यः, वा वराहरूपेण आलिङ्गनात्?” पुनः, “कच्चित् अत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं आगतः, तस्याङ्गेन तां प्रमोदयन्? अत्र मुख्यस्य कुलपतिः हारस्य गन्धः, यः प्रियायाः कुंकुमलेपनात् रञ्जितः, इह प्रवहति” इति अपि ताः ऊचुः। “प्रियां कन्धरेण आलिङ्ग्य, तुलसीभिः भ्रमरैश्च अनुगतः, रामानुजः अत्र विचरति; किं वृक्षाः स्नेहदृष्ट्या तं नमन्ति?” इत्यपि ताः अपृच्छन्। “एतान् लतान् अपि पृच्छत; याः वृक्षान् भुजाभ्यां आलिङ्गन्ति, ताः कृष्णहस्तस्पर्शात् प्रमोदरोमाञ्चं दर्शयन्ति” इति अपि ताः ऊचुः। एवं प्रमदाभिभूताः, कृष्णान्वेषणविह्वलाः, गोप्यः तस्य लीलाविलासमप्यनुचक्रुः, तस्यैव ध्याननिमग्नाः। काचित् पूतनारूपेण स्वस्तनं कृष्णाय दातुं प्रयच्छन्ती, अन्यया रोदनबालवत् क्रीड्यमानया, अपरया शकटासुररूपेण पादप्रहारेण ताडिता। काचित् असुररूपेण कृष्णरूपिणीं गृह्णाति, अन्यया गोष्ठध्वनिमनुकरोत्याः, काचित् पादेनान्यां आकृष्य क्रीडति। अन्याः कृष्णरामरूपेण गोपालकक्रीडां कुर्वन्त्यः, काचित् वात्सासुररूपिणी पराजिता, अपरया बकासुररूपं धारयन्त्या। काचित् दूरस्थां कृष्णवत् आह्वयन्ती, अन्यया वंशीवाद्यक्रीडायां रममाणया, ताः अन्याः “साधु साधु” इति स्तुवन्ति। काचित् स्वबाहुं अन्यस्याः स्कन्धे स्थापयित्वा, “अहं कृष्णः—मम सुन्दरं चलनं पश्य” इति तं चिन्तयन्ती वदति। “मा भैषीः वातात् वा वृष्टेः; अहं तव रक्षणाय व्यवस्था कृतवती” इति काचित् एकेन हस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादयन्ती। काचित् अन्यायाः शिरसि स्वचरणं स्थापयित्वा, “दुष्टे! गच्छ; अहं दुष्टदण्डनाय जातः” इति वदति। अन्यया, “हे गोपाः, पश्यत—एष दारुणः दावानलः! निमीलयत नेत्रे, शीघ्रं भवतः रक्षामि” इति उक्तम्। काचित् सुकुमारिका हारकेण अन्यां उलूखलायां बद्धवती, “अहं नवनीतचौरं बध्नामि, यः घटान् भग्नवान्, नवनीतं च चोरितवान्” इति; सा भीता नेत्रे पिधाय भयात् कम्पमाना। एवं वृन्दावनस्य लतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पादचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्ति। ताः पादचिह्नानि—ध्वज, पद्म, वज्र, अंकुश, धान्यचिह्नैः अंकितानि—नन्दसूनोः महात्मनः इति स्पष्टं ज्ञात्वा, तानि अनुसृत्य अग्रे ययुः। तत्र केचन पादचिह्नानि कन्यायाः सह सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा, दुःखेन ऊचुः—“कस्य एतानि पादचिह्नानि, नन्दसूनुना सह यान्ति, या तस्य स्कन्धे भुजं स्थापयति, यथा गजपत्नी गजेन आलिङ्गिता?” “नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यग् अर्चितवती, येन गोविन्दः अस्मान् सर्वाः विहाय, ताम् एकां रहसि नीतवान्।” “धन्याः एता लताः, तृणानि च, यानि गोविन्दपादपङ्कजरेणुना समुलिप्तानि, यं ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च शिरसि धारयन्ति।” “अस्याः पादचिह्नानि गाढतराणि, अस्मान् क्लिश्नन्ति; एकां तां गृहीत्वा अच्युतः तस्याः अधरं रहसि रमते; तस्याः पादचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनम् तृणाङ्कुरैः तस्याः सुकुमारपादाः पीडिताः, प्रियः तां उत्थाप्य वहति।” “पश्यत गोप्यः, अत्र पादचिह्नानि गाढतराणि—कृष्णः प्रेमभारात् तां वहति; अत्र महात्मा तां पुष्पाणि चोदयन् स्थापयति।” “अत्र प्रियायै पुष्पाणि सञ्चिन्वन्, प्रतिपदं तस्य पादचिह्नानि स्पष्टरूपेण दृश्यन्ते।” “अत्र प्रियस्य केनापि काचित् केशबन्धनं कृतम्, नूनं तत्रैवास्ते सा, स तस्या अलङ्कारं कृतवान्।” “स्वात्मनि पूर्णः अपि, तया सह रेमे, यत् प्रेमिणां दुःखं, स्त्रीणां च चपलता दर्शयति।” एवं ताः गोप्यः, एतान्य् उद्घाट्य, मोहिताः विचरन्त्यः, या तु कृष्णेन अन्याभिः परित्यज्य नीताभूत्—सा तदा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यते स्म—“मामेव प्रियतमा इति चिन्तयित्वा, स ममैव पूजा करोति” इत्यात्ममन्युः। वनस्य किञ्चिद्देशे प्राप्त्वा, गर्विता सा केशवं प्रत्युवाच—“न शक्नोमि अधिकं गन्तुम्; यत्र तव मनः तत्र मां नय।” तदा प्रियः उवाच—“मम स्कन्धे आरोह” इति; किन्तु तत्क्षणादेव कृष्णः अन्तर्धाय, सा कन्या शोकार्ता विललाप। “ह ह प्रभो, प्रियतम, प्रिये! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? सखी, दीनदासीं दर्शय” इति आर्तस्वरेण विलपन्ती। शुक उवाच—एवं ताः भगवतः पन्थानम् अन्वेषयन्त्यः, न ज्ञात्वा क्व गतः, तस्याः सखीमपश्यन्, या मोहिता प्रियविरहात् विह्वला बभूव। तस्या वृतान्तं श्रुत्वा—स्वगर्वं, माधवस्य प्रतिवचनं, दैवदोषात् तस्याः अवमानं च—सर्वाः गोप्यः विस्मयेन पूरिताः। ततः, यावत् चन्द्रप्रभा दृश्यते, तावत् वनं प्रविश्य, अन्धकारे सम्प्राप्ते स्त्रियः निवृत्ताः।