शुकदेवः उवाच— श्रीभगवतः अद्भुतं तत्त्वोपदेशं मया प्राप्तं, यः स्त्रीणां पुरुषाणां च इहामुत्र कर्तव्येषु सर्वसंशयान् विनिवर्तयति। यदा भगवतः सहसा तिरोभावः अभवत्, तदा व्रजयोषितः तं द्रष्टुं अशक्ताः, स्वप्राणनाथस्य वियोगदुःखेन पीडिताः, गजपत्नीव विह्वलाः अभवन्। तस्य गतिः, स्नेहः, स्मितम्, विलासदृष्टयः, मधुरवाक्यम्, रम्यलीलाः इत्यादिषु मनः आकृष्टम्, लक्ष्मीपतौ मनसा निमग्नाः, तस्यैव आचरणं अनुकरोत्, प्रतियुवतिः स्वयम् एव तं इति मन्यमानाः। गमनं, स्मितम्, दृष्टिः, भाषणम्, अन्यानि च यानि कृतानि, तानि सर्वाणि ताः प्रियाः प्रियस्य रूपं समास्थाय क्रीडया अनुकरोत्, ‘अहं सः’ इति स्वचित्ते निश्चित्य। समागताः, तं उच्चैः गीत्वा, वनात् वनं भ्रमन्त्यः, उन्मत्तवद् विचरन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि परमपुरुषं अन्तः वहन्ति, आकाशमिव पृच्छन्त्यः। ‘हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किं नन्दसूनुः अस्मिन्पन्थाने गतः, यः अस्माकं चेतांसि हरति स्नेहदृष्ट्या, उज्ज्वलस्मितेन च?’ ‘हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किं रामानुजः, यस्य स्मितं गर्विण्यः अपि नमयति, अस्मिन्मार्गे गतः?’ ‘हे पुण्या तुलसी, गोविन्दपादप्रियासि, मत्तभृङ्गैः सेविता, किं भगवतः अच्युतस्य प्रियः, त्वया भूषितः, अत्र गतः?’ ‘हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! किं माधवः त्वां स्पृशन्, त्वां हर्षयन्, अत्र गतः?’ ‘हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातीरे ये वृक्षाः! अस्माकं रिक्तचित्तानां, श्रीकृष्णस्य पन्थानं सूचयत।’ ‘हे पृथिवि! का तपः कृतम् यया केशवपादसंस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं पादसंस्पर्शात्, महाकर्मभिः, वा वराहाङ्केन?’ ‘वा, अत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, तस्य तनुना, दृष्ट्या च, तां हर्षयन्? गन्धः अस्य माल्यस्य, यः प्रियाङ्गनास्तनकुङ्कुमलेपनः, अत्र प्रवहति।’ ‘पद्महस्तेन प्रियाकन्धरे निवेश्य, रामानुजः, मदान्धभृङ्गैः तुलस्याः च अनुगतः, अत्र विचरति; किं वृक्षाः स्नेहदृष्ट्या नमन्ति?’ ‘एतान् लतान् पृच्छामः, याः वृक्षान् आलिङ्गन्ति; नूनं तेन हस्तस्पर्शेन रोमाञ्चिता, हर्षं दर्शयन्ति।’ इति एवं व्रजयोषितः कृष्णवियोगविह्वलाः, तं अनुकरणेन, तस्य लीला अनुचिन्त्य, मत्ता इव विविचारुः। कोऽपि पूतनारूपेण, स्तनं दत्त्वा, कृष्णं पाययितुम् अकरोत्; अन्यया शिशुना रुदता रूपेण, सान्त्वना दत्ता; अन्यया शकटासुररूपेण, पादेन प्रहृतम्। अन्यया दैत्यरूपेण, कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा; अन्यया गोष्ठध्वनिं अनुकरणेन, पदेन आकृष्टम्। केचन कृष्णरामरूपेण गोपालकवत् क्रीडन्ति; अन्यया वत्सासुररूपेण पराजितम्; कोऽपि बकासुररूपम् अवहत्। कोऽपि दूरस्थां कृष्णवद् आह्वयन्, वंशीवाद्येन, क्रीडन्, अन्याः तां प्रशंसन्ति—‘साधु साधु’ इति। कोऽपि स्वबाहुं अन्यायाः स्कन्धे निवेश्य, ‘अहम् कृष्णः—मम सुललितं गमनं पश्य’ इति, कृष्णे मनसा लीनः। ‘मा भैषीः वातात् वर्षात् वा; अहं ते रक्षां विधास्यामि’ इति, एकया एकहस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादितुम् अतीत। कोऽपि अन्यायाः शिरसि आरोह्य, ‘दुष्टे, गच्छ! अहं दुष्टनिग्राहकः जातः’ इति प्रोक्तवान्। अन्यत्र, ‘हे गोपाः, पश्यत एष ज्वलितः दावानलः! नेत्राणि निमील्य, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि’ इति। कोमला एका, अन्यां हारमूल्येन उलूखले बद्ध्वा, ‘अहं नवनीतचोरं बद्धवती, यः घटान् भग्नवान्, नवनीतं च चोरितवान्!’ इति; भीता सा नेत्रे आवृत्य, भीतिवद् अभवत्। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पदचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्त्यः। तानि पदचिह्नानि, यानि नन्दसूनोः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयूषचिह्नैः युक्तानि, स्पष्टानि दृश्यन्ते। तानि पदानि अनुसृत्य, स्त्रियः अग्रे जग्मुः; केचन पदचिह्नानि कन्यायाः कृष्णपदैः सह निकटस्थानि दृष्ट्वा, दुःखेन ऊचुः—‘कस्य इमाः पदव्योमाः, याः नन्दसूनुना सह, स्कन्धे बाहुं निवेश्य, गजपत्नीव गजेन आलिङ्गिता?’ ‘नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यगुपासिता, यः गोविन्दः अस्मान् विहाय, एतामेकां रहसि नीतवान्।’ ‘कियन्त्यः भाग्यवत्यः लताः, ताः गोविन्दपदधूल्या पूताः, यां ब्रह्मा, शंकरः, लक्ष्मीः च शिरसि धारयन्ति।’ ‘एतस्याः पदानि गाढं निपतन्ति, अस्मान् क्लेशयन्ति; एकामेव अच्युतः आनन्दयन्, तस्याः अधरं रहसि उपभुङ्क्ते; अन्यत्र पदानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडितौ, तस्मात् प्रियः ताम् उद्यम्य गतः।’ ‘पश्यत, गोप्यः, अत्र गाढं निपतन्ति पदानि—कृष्णः प्रेमभारात् तां वहन्; अत्र ताम् अवतार्य, पुष्पाणि चिन्वन्।’ ‘अत्र प्रियायै पुष्पाणि चितानि; पश्यत, प्रत्येकस्मिन्पदे तस्य पादचिह्नानि स्फुटानि।’ ‘अत्र प्रियस्य केशरचना कृता; नूनं उपविष्टायाः तस्याः केशाः अलङ्कृताः।’ ‘स्वात्मारामः अपि, तया सह रममाणः, प्रियजनानां दीनत्वं, स्त्रीणां च चपलता दर्शयति।’ एवं ताः गोप्यः, तानि सर्वाण्यन्वेष्य, मोहिता विचरन्त्यः; या गोप्यः कृष्णेन एकाकिनी नीत्वा, अन्याः वनान्तरे त्यक्ताः, सा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मेने—‘मां विहाय, प्रियः मदर्चनया तुष्टः।’ ततः वने किञ्चित् स्थलं प्राप्त्वा, अहंकारवती केशवम् ऊचुः—‘न शक्नोमि अधिकं गन्तुम्, यत्र ते रोचते तत्र मां नय।’ इति उक्ते, प्रियः—‘मम स्कन्धे आरोह’ इत्युक्त्वा, ततः कृष्णः अन्तर्धानम् अकरोत्, सा कन्या शोकार्ता अभवत्। सा विलपन्ती—‘हा प्रभो! हा प्रिय! हा प्रिये! क्वासि, क्वासि, महाबाहो? हे सखि, दीनां दास्यां स्वदर्शनं प्रदर्शय’ इति आक्रोशयामास।