एषा हि मुकुन्दस्य पुण्या कीर्तिः, या आत्मशुद्ध्यात्मना देवर्षेः मुखात् प्रवृत्ता, जगत् पावयन्ती प्रवहति। यः कश्चन तस्याः श्रवणं करोति, स परमां गतिं प्राप्नोति, सर्वबन्धनैः विमुक्तः पुनः संसारं नानुवर्तते। इयं च महती दिव्या उपदेशा, या मया प्राप्ता, स्त्रीणां पुरुषाणां च कर्तव्येषु, इह परत्र च, सर्वसंशयान् विनिवर्तयति। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा तत्रान्तर्धानं चकार, तदा व्रजयोषितः तम् अदृष्ट्वा, स्वनेतारमिव स्त्रियः गजेन्द्र्यः, अत्यन्तं संतप्ता अभवन्। ताः श्रीलक्ष्म्याः पतिं तस्य गमनं, स्नेहं, स्मितं, विलासवलोकनानि, मधुरभाषणं, रम्यक्रीडाः च, मनसा अनुस्मरन्त्यः, तेन मोहिता, तस्यैव रूपं धारयन्त्यः, तस्य चरित्राणि अनुकरोतुं आरब्धाः—'अहं स एव' इति प्रत्येकेन मनसा निश्चितम्। गमने, स्मिते, विलोकने, भाषणे, अन्येषु च कर्मसु, ताः प्रियायाः प्रियस्य रूपं धारयन्त्यः, कृष्णस्य विलासान् अनुकरोतुं प्रवृत्ताः, 'अहं स एव' इति प्रत्येका आत्मनि मन्यमाना। समेता, ताः गोप्यः सुस्वरं कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, वनं वनं भ्रमन्त्यः, मूढवत् तम् अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् अपृच्छन्, ये पृथक् स्थिताः अपि, परमपुरुषं आत्मनि धारयन्ति, यथा नभः पृच्छेयुः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! कच्चिद् नन्दसूनुः अस्मिन्पन्थानेन गतवान्? यस्य स्नेहावलोकैः स्मितैः च अस्माकं मनांसि चोरितानि। हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! कच्चिद् रामानुजः, यस्य स्मितं गर्वितानां मानं हरति, अस्मिन्पन्थानेन गच्छन्, गर्विताभिः कन्याभिः सह गतवान्? हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादप्रिय! भ्रमरसंघेन सेव्यमाने! कच्चिद् प्रियतमोऽच्युतः, त्वया भूषितः, अत्र गतवान्? हे मालती, हे मल्लिका, हे जाती, हे यूथिका! कच्चिद् माधवः, स्वस्पर्शेन त्वां प्रमुदितां कृत्वा, अत्र गतवान्? हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, च यमुनातटे स्थिताः सर्वे वृक्षाः! अस्माकं रिक्तहृदयानां कृते, कृपया तं पन्थानं दर्शयत, येन कृष्णः गतः। हे पृथिवि! किं तपः कृतवती त्वं, यया त्वं शोभसे, केशवपादस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिता? किं तस्य पादस्पर्शात्, महाकर्मभिः, वा वराहरूपेण आलिङ्गनात्? किं वा, हे सखे! अत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं आगतः, तस्य देहदर्शनेन ताम् आनन्दयन्? अत्र हि तस्य केतनस्य हारगन्धः, या प्रियाङ्गनायाः कुंकुमलेपेन रञ्जिता, प्रवहति। अत्र, स्वपद्महस्तं प्रियायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, रामानुजः, मदोन्मत्तभ्रमरैः तुलस्याः चानुगम्यमानः, अत्र विचरति; किं वृक्षाः तस्मै प्रणमन्ति, स्नेहदृष्ट्या विलोक्यमानाः? एतान् लतान् पृच्छत—याः वृक्षान् बाहुभिः आलिङ्गन्ति, ताः नूनं तस्य हस्तस्पर्शात् हर्षात् रोमाञ्चिता अभवन्। एवं, मोहिता गोप्यः, कृष्णान्वेषणक्लेशेन, तस्य क्रीडानुकरणे मग्नाः, विप्रलम्भवशात् प्रलपन्त्यः, तस्य चरित्राणि अनुकरोत्। एकया, पूतनारूपेण, कृष्णाय स्तनं दातुं गता; अन्यया, रुदन्तं शिशुं अनुकरणं कृत्वा, सान्त्विता; अन्यया, शकटासुररूपेण, पादेन प्रहता। अन्यया, दैत्यरूपं धारयित्वा, या कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा; अन्यया, गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, पादेन कांचित् आकृष्य क्रीडन्ती। केचन कृष्णरामरूपेण गोपालकक्रीडां कृतवन्तः; अन्यया, वात्सासुररूपेण, पराजिता; अन्यया, बकासुररूपं धारितम्। एकया, दूरस्थायाः नाम उच्चार्य, कृष्णवत्, पृष्ठतः गत्वा, वेणुं वादयन्ती, क्रीडन्ती च; अन्याः तां प्रशंसन्त्यः—'साधु साधु' इति। एकया, स्वबाहुं अन्यायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, 'अहं कृष्णः, पश्य मम सुललितं गमनम्' इति उक्त्वा, तस्मिन्नेव मनसा मग्ना। 'मा भैषीः वातात् वर्षात् वा; अहं ते रक्षां कृतवती' इति उक्त्वा, एकया, एकहस्तेन अन्यां वस्त्रेण आच्छाद्य संरक्षितुम् उद्यता। एकया, अन्यां शिरसि आरोप्य, 'दुष्टे, गच्छ दूरम्! अहं दुष्टनिग्रहे जन्म प्राप्तवती' इति उक्त्वा। तत्र, अन्यया, 'हे गोपालकाः, पश्यत एतद् भीषणं दावानलम्! निमील्य चक्षूंषि, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि' इति उक्तम्। स्निग्धया, अन्यां हारकेण यमलार्जुनवत् उखायाम् बद्ध्वा, 'अहं माखनचोरं, घटभञ्जकं, बद्ध्वा स्थापयामि' इति उक्तम्। सा च, भीता, नेत्रे आवृत्य, भीतिवद् अवस्थिताः। एवं, वृन्दावनस्य लतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, गोप्यः, कृष्णस्य परमात्मनः पदचिह्नानि वनस्थले दृष्ट्वा, तानि दर्शयन्त्यः। एतानि पदचिह्नानि, स्पष्टानि, नन्दसूनोः महात्मनः; तेषु ध्वज, पद्म, वज्र, अंकुश, धान्यबीजादीनि चिह्नानि दृश्यन्ते। तानि पदचिह्नानि अनुवर्त्य, ताः स्त्रियः अग्रे जग्मुः; तत्र, कस्यचित् पदचिह्नानि कन्यायाः पदैः सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा, दुःखेन ऊचुः— 'कस्यैतानि पदानि, या नन्दसूनुना सह गच्छन्ति, स्वस्कन्धे बाहुं निवेश्य, यथा गजेन्द्र्या गजेन्द्रः आलिङ्गति? नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यग् उपासिता, यः गोविन्दः प्रीयमाणः अस्मान् विहाय, एताम् एकां रहसि नीतवान्। कियन्ति पुण्यवन्त्यः एता लता ओषधयः, या गोविन्दपादरजसा रञ्जिताः, यत् ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च, स्वशिरसि तद् स्थापयन्ति परमश्रेयोर्थम्। अस्याः पदचिह्नानि, गाढं निपातितानि, अस्मान् अत्यन्तं संतापयन्ति; एकाम् एव अच्युतः अन्याभ्यः गोपीभ्यः गृहीत्वा, तस्याः अधरं रहसि रमयति; तस्याः पदचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडितौ, तेन प्रियः ताम् उत्थाप्य गृहीतवान्। पश्यत, गोप्यः! अत्र पदचिह्नानि गाढतराणि—कृष्णः प्रेमभारात् स्वप्रियाम् उत्थाप्य गच्छति; अत्र महात्मा प्रियाम् उपवेश्य, पुष्पाणि च चिनोति। अत्र, प्रियायै पुष्पाणि चुन्नानि; पश्य, प्रतिपदं तस्य पादचिह्नानि स्पष्टानि दृश्यन्ते। अत्र, प्रियस्य प्रियया केशबन्धः कृतः; नूनं सा तत्र उपविष्टा, तेन स्वया केशाः अलंकृताः। स्वात्मारामः, अद्वितीयः अपि, तया सह रममाणः, प्रियाणां दैन्यं, स्त्रीणां च चपलत्वं दर्शयति। एवं, एतानि गोप्यः अन्योन्यं प्रकाशयन्त्यः, मोहिता, वने विचरन्त्यः; या गोपी कृष्णेन अन्याः विहाय नीताभूत्— सा तदा आत्मानं सर्वासां श्रेष्ठां मन्यते—'मम एव प्रियः, अन्याः गोप्यः विहाय, मां सेवते।' ततः, वनस्य कस्यचित् स्थले प्राप्ता, गर्विता सा केशवम् ऊचुः—'न शक्नोमि अधिकं गन्तुम्; यत्र ते मनः तत्र मां नेतुम् अर्हसि।' एवं उक्तः, प्रियतमः 'मम स्कन्धे आरोह' इति अवदत्; किन्तु ततः कृष्णः तत्रैव अन्तर्धानम् अकरोत्, सा च नववधू विलपन्ती तत्र अवशिष्टा।