राजा प्राचीनबर्हिः, धर्मज्ञः राजर्षिः, स्वपुत्रान् सृष्टिसंरक्षणे उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपस्यै गच्छति। तत्र, एकाग्रचित्तः धृतिमान् स गोविन्दस्य पदकमलम् उपास्य, सर्वासक्तिसंविनिर्मुक्तः, भक्त्या तद्रूप्यं प्राप्नोति। एषा आत्मतत्त्वविधिः, दिव्यऋषिणा गीतः, यः पठनं वा श्रवणं करोति, स संसारबन्धात् विमुक्तः भवति। मुकुन्दस्य यशः, यः जगत् पावयति, दिव्यऋषेः मुखात् निर्गतः, आत्मशुद्धिस्वरूपः; यः तस्य श्रवणं करोति, स परमं पदं प्राप्नोति, सर्वबन्धनविनिर्मुक्तः, पुनः संसारगमनं न करोति। एषा अद्भुतं आत्मविद्या, मया प्राप्ता, स्त्रीपुंसयोः कर्तव्येषु, इह च परत्र च, सर्वसन्देहान् निवारयति। शुकः उवाच—यदा भगवान् अप्रत्यक्षः अभवत्, व्रजयोषितः तं न दृष्ट्वा, व्यथिताः अभवन्, यथा गजकन्याः स्वस्वनायकाद् वियुक्ताः। ताः तस्य गत्यादि, स्नेह, हास, विलासितदृष्टि, रम्यवाक्य, लीलाक्रिया, लक्ष्मीस्पतिरेण मनः आकृष्टं कृत्वा, तस्य लीलानुकरणं प्रारभन्त; प्रत्येकः तं आत्मना अनुभवन्, तस्य क्रियाः अनुकरणं कुर्वन्। गमनं, हासं, दृष्टिं, भाषणं, अन्यानि च, प्रियाः प्रियस्य रूपं धारयन्त्यः, कृष्णस्य लीलानुकरणं कुर्वन्, "अहं सः" इति मनसि निश्चित्य। समवेत्य ताः, तं उच्चैः गीत्वा, वनान् वनान् भ्रमन्त्यः, यथा उन्मत्ताः, तं अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्ति; ये पृथक् स्थिताः अपि, परमात्मानं अन्तः धारण्ति, यथा आकाशं पृच्छन्ति। "अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध वृक्षाः, किं नन्दसुतः अत्र गतः? तस्य स्नेहदृष्ट्या, उज्ज्वलहासेन, अस्माकं मनांसि अपहृत्य, अत्र गच्छन् दृष्टः?" "कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक वृक्षाः, किं रामानुजः, यस्य हासः गर्वितान् नमयति, अत्र व्रजाङ्गनानां मध्ये गतः?" "भाग्यवती तुलसी, गोविन्दपदप्रिय, भृङ्गसमूहैः आवृत, किं अच्युतः, तव अलंकारेण शोभितः, अत्र गतः?" "मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, किं माधवः, तव स्पर्शेन प्रमुदिता, अत्र गतः?" "चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थ वृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयाः, कृष्णस्य पथं दर्शयन्तु।" "हे पृथिवि, किम् तपः कृतं यत् तव रोमाञ्चः केशवपदस्पर्शोत्सवेन विराजति? किं तस्य पदस्पर्शेन, तस्य महाकर्मणा, वा वराहरूपस्य आलिङ्गनात्?" "अथवा, अच्युतः अत्र प्रियायै आगतः, तस्य देहदृष्ट्या तां प्रमुदितवान्; माल्यस्य गन्धः, कुलश्रेष्ठस्य, प्रियाङ्गनास्तनकुङ्कुमलिप्तः, अत्र वायौ प्रवहति।" "पद्महस्तं प्रियायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, रामानुजः, मदोन्मत्तभृङ्गैः तुलस्यैः च अनुगतः, अत्र विचरति; वृक्षाः तं समीपं गच्छन्तं स्नेहदृष्ट्या नमन्ति वा?" "एतान् लतान् पृच्छामः, याः वृक्षान् भुजाभिः आलिङ्गन्ति; निश्चितं तस्य हस्तस्पर्शेन प्रमुदिता रोमाञ्चं दर्शयन्ति।" एवं, उन्मत्तभावेन भाषमाणाः, गोप्यः कृष्णान्वेषणे व्यग्राः, तस्य लीलानुकरणं कुर्वन्, प्रत्येकः तं मनसा धारयन्ति। एक गोपी, पूतनारूपं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं पाययितुं यत्नं करोति; अन्याः, शिशुवत् रोदनं कृत्वा, सान्त्वना प्राप्नोति; अन्याः, शकटासुररूपं कृत्वा, पादेन प्रहृता। अन्याः, असुररूपं कृत्वा, कृष्णरूपधारिणीं गोपीं गृह्णाति; अन्याः, गोपालपुरवासिनां शब्दं अनुकरणं कृत्वा, पादेन आक्रम्य, क्रीडायाम् अन्यां तान् तान् आकर्षति। कश्चित् कृष्णरामरूपं कृत्वा, गोपालवत् क्रीडति; अन्यः, वत्सासुररूपं कृत्वा, पराजितः; अन्यः, बकासुररूपं धारयति। दूरस्थां गोपीं आह्वयन्ति, यथा कृष्णः; अन्यः, वंशीवादनं कृत्वा, क्रीडति; अन्याः, "साधु" इति प्रशंसन्ति। कश्चित् स्वस्कन्धे अन्यायाः भुजं स्थापयित्वा, "अहं कृष्णः—मम गमनं पश्य," इति मनसा तं अवलम्ब्य। "वातं वा वर्षं मा भैः, अहं रक्षणं कृतवान्," इति, एकः अन्यां वस्त्रेण, एकहस्तेन, आच्छादयति। कश्चित् अन्यां शिरसि आरोह्य, "दुष्टे, दूरं गच्छ! अहं दुष्टनिग्रहे जन्मितः," इति वदति। अन्यः, "गोपालाः, भीषणं दावानलम् पश्यन्ति! नेत्राणि मीलयन्तु, शीघ्रं रक्षां करिष्यामि," इति वदति। एकः, मृदुका, अन्यां हारमणिना यूपे बद्ध्वा, "अहं माखनचोरं बध्नामि, यः घटान् भङ्क्त्वा, घृतं च चोरयति!" इति वदति; भीता अन्यः नेत्राणि आवृत्य, भयमिव दर्शयति। एवं, वृन्दावनस्य लतान् वृक्षान् च कृष्णं पृच्छन्त्यः, गोप्यः वनान्तरे परमात्मनः पदचिह्नानि दर्शयन्ति। तानि पदचिह्नानि, स्पष्टानि, महानन्दसुतस्य; ध्वज, पद्म, वज्र, अंकुश, शूकादि चिह्नैः अंकितानि। तानि नानाविधानि पदचिह्नानि अनुसरन्त्यः, गोप्यः अग्रे गच्छन्ति; तत्र, केचन पदचिह्नानि नववध्व्या सह संयुक्तानि दृष्ट्वा, ताः विषण्णाः वदन्ति—"कस्य एतानि पदचिह्नानि, नन्दसुतस्य सह गच्छन्ति, स्वस्कन्धे तस्य हस्तं स्थापयित्वा, यथा गजकन्या गजेन आलिङ्गिता?" "निश्चितं, एषा भगवतः हरिं सम्पूज्य, गोविन्देन संतुष्टा, अस्मान् विहाय, गुप्तं नीत्वा गच्छति।" "कियन्ति भाग्यशालिनी लताः, ताः गोविन्दपदकमलरजसा लिप्ताः, यत् ब्रह्मा, शिव, लक्ष्मी च, तद् शिरसि स्थापयन्ति, परमकल्याणाय।" "तस्याः पदचिह्नानि, गाढं निपातितानि, अस्मान् व्यथयन्ति; केवलं तां गृहीत्वा, अच्युतः तस्याः अधराम् उपभुञ्जते; पदचिह्नानि न दृष्टानि—निश्चितं, तस्याः मृदुपादाः तृणाङ्कुरैः पीडिताः, तेन प्रियः तां उत्थाप्य गच्छति।" "पश्यन्तु गोप्यः, एतानि पदचिह्नानि गाढं निपातितानि—कृष्णः, प्रेमभारात्, प्रियां वहति; अत्र, महात्मा तां स्थाप्य, पुष्पाणि चुञ्चति।" "अत्र, प्रियायै पुष्पाणि चुञ्चितानि; पश्य, प्रत्येकपदे तस्य पदचिह्नानि स्पष्टानि।" "अत्र, प्रियायाः केशाः सज्जीकृतः; निश्चितं, तत्र उपविष्टा, तस्य केशान् अलङ्कृतवान्।" "स्वयं तृप्तः, अखण्डः अपि, तया सह रममाणः, प्रेमिणां दीनता, स्त्रीणां च चपलता दर्शयति।" एवं, एतानि विवृण्वन्त्यः, गोप्यः मोहिताः, तत्र तत्र भ्रमन्ति; या गोपी, कृष्णेन अन्याः वनान्तरे विहाय नीतवती— इत्येषा कथा।