तस्मात् तस्य विमोक्षाय सर्वात्मना हरिं यज्ञैः पूजय, यः स्वमयं जगत् पश्यसि, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयाः सम्भवन्ति। इत्येवं नारदः भगवत्कथायाः हंसपथं प्रदर्श्य, तान् स्वान् अनुयायिनः सान्त्व्य, सिद्धलोकं जगाम। ततः प्राचीनबर्हिः राजा ऋषिः स्वपुत्रान् सृष्ट्याः रक्षायाम् उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपस्यर्थं जगाम। तत्रैकचित्तः स्थितधीः स गोविन्दपादपद्मं भक्त्या पूजयन्, सर्वासक्तिं परित्यज्य, भगवद्भावं प्राप्नोत्। एषा आत्मविद्या भगवता नारदेन गीता, यां यः शृणोति वा पठति, स संसारबन्धनात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दस्य पुण्यश्लोक्यः कीर्तिः, या आत्मशुद्ध्यै जगति प्रवहति, परमर्षेः मुखान्निःसृता; यः तां शृणोति, स परमं पदं प्राप्नोति, सर्वबन्धनैः विमुक्तः संसारात् न पुनः भ्रमति। एषा अद्भुता परमार्थविद्या, या मया प्रापिता, स्त्रीणां पुरुषाणां च धर्मान् असंशयं व्याचष्टे, इह च परत्र च। शुक उवाच—कदाचित् भगवान् सहसा तत्रान्तर्हितः, तदा व्रजयोषितः तं द्रष्टुं न शेकुः, ताः स्वसारथ्यादिव्यथिताः स्त्रीगजाः इव स्वपति-विश्लिष्टाः अभवन्। ताः श्रीलक्ष्मीपतिं मनसा स्मरन्त्यः, तस्य गमनं स्नेहस्मितावलोकनालापविलासादीन् चिन्तयन्त्यः, तं स्वचित्तेषु स्थितं मन्यमानाः, तस्यैव क्रियाः अनुकरोत्। ताः गमनस्मितावलोकनभाषणादिषु कृष्णस्य लीलाः अनुकरणं कृत्वा, "अहं सः" इति स्वचित्ते निश्चिताः, प्रियस्य प्रियाः तस्य रूपं धारयन्। ताः सर्वाः समागत्य, उन्नदितैः गीतैः तम् उद्गायन्त्यः, वनान्यन्यतराणि विचरन्त्यः, वृक्षान् अपृच्छन्, ये पृथग् स्थिताः अपि तस्मिन् पुरुषे स्थिताः इव आकाशम् अपृच्छन्। "हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किं नन्दसूनुः अस्माकं हृदयानि हरन् स्नेहस्मितदृष्ट्या इह गतः? हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किं रामस्य अनुजो गर्वितानां स्त्रीणां मध्ये स्मितेन गर्वं हरन् अत्र गतः? हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादपद्मप्रियासि, भ्रमरयूथैर् आवृता, किं प्रियतमा अच्युतः त्वया भूषितः अत्र गतः? हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! किं माधवः त्वां स्पृशन् इह गतः?" "हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, निप, यमुनातटस्थाः वृक्षाः! अस्माकं रिक्तचित्तानां कृष्णस्य मार्गं निवेदयत। हे पृथिवि! किम् तपः कृतं त्वया, यत् केशवपादसंस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मभ्यः, वा वराहाङ्कलेन?" "किं वा अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गत्वा तां देहदृष्ट्या स्पृशन् इह गतः? अत्र मुख्यस्य कुलस्य हारस्य गन्धः, या प्रियायाः कुंकुमेन लिप्ता, प्रवहति। अत्र रामानुजः प्रियायाः स्कन्धे करं निधाय, भ्रमरयूथैर् तुलस्याऽनुगतः विचरति; किं वृक्षाः तस्मै प्रणमन्ति, यः तान् स्नेहदृष्ट्या पश्यति? एतान् लतान् पृच्छाम, याः वृक्षान् आलिङ्गन्ति, ताः तस्य सपर्शानन्देन रोमाञ्चिताः स्युः।" एवं ताः प्रमत्तवद् भाषमाणाः, कृष्णान्वेषणव्यथा-पीडिताः, तस्य लीलाः अनुचक्रुः, तं च स्मरन्त्यः। तत्र काचित् पूतनां अनुकरोति स्म, स्तनं कृष्णाय दातुं प्रयच्छन्ती; अपराऽन्यका रोदनबालकवत् आसीत्, ताम् अन्यया सान्त्विता; अन्यका शकटासुरवत् पादेन ताडिता। अन्यका राक्षसम् अनुकरोति स्म, कृष्णरूपिणीं गृह्णाति; अन्यका गोपालग्रामध्वनिं कुर्वन्ती, पादेन अन्यां आकृष्य क्रीडति। केचन कृष्णरामरूपेण गोपालवत् क्रीडन्ति, अन्यका वत्सासुररूपिणी पराजिता; अन्यका बकासुररूपिणी। काचित् दूरस्थां आह्वयन्ती कृष्णवत् अन्वगच्छत्, वेणुं वादयन्ती क्रीडन्ती, अन्याः तां प्रशंसन्ति, "साधु!" इति। काचित् स्वस्कन्धे अन्यस्य स्कन्धं निधाय, "अहं कृष्णः, मम चालितं पश्य," इति, कृष्णे मनसा निमग्ना। "मा भैः वातात् वा वर्षात्, अहं ते रक्षां कृतवती," इति, काचित् एकेन करेन वस्त्रेण अन्यां छादयन्ती। काचित् अन्यां शिरसि आरोह्य, "दुष्टे गच्छ, अहं दुष्टनिग्राही जातः," इति। अन्यका, "हे गोपाः, पश्यत दारुणं दावानलम्! निमील्य चक्षूंषि, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि," इति। काचित् लघ्वी अन्यां हारयुतां यष्ट्यां बद्ध्वा, "अहं मखनिचोरं, यः घटान् विदार्य घृतं च चोरयति, पाशेन बध्नामि," इति; भीता सा अन्या नेत्रे अपिधाय, भीतिवद् आसीत्। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पादपद्मचिह्नानि वने न्यवेदयन्। तानि पादचिह्नानि नन्दसूनोः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः भूषितानि। ताः तानि पादचिह्नानि अन्वियाय, तत्र कन्यायाः कृष्णस्य पादैः सह संयुक्तानि पश्यन्त्यः, दुःखिता ऊचुः—"कस्याः पादचिह्नानि एतानि, या नन्दसूनुना सह, तस्य स्कन्धे भुजं निधाय, इव स्त्रीगजः गजेन आलिङ्गिता?" "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यक् अर्चितवती, यतो गोविन्दः तया तुष्टः, अस्मान् विहाय, ताम् रहसि नीतवान्।" "कियन्त्यः धन्याः लताः, येषां गोविन्दपादरेणुप्रभृतिः, या ब्रह्मणा, शंकरस्य, श्रीलक्ष्म्याः च शिरसि ध्रियते, ताः परमश्रियं लभन्ते।" तस्याः गोप्याः पादचिह्नानि गाढं निपतन्ति, ताः दुःखयन्ति, यतः केवलां तां गृहीत्वा अच्युतः तस्याः अधरं रहसि अस्वादयन्, तस्याः पादचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्याः कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडिते, तदा प्रियतमोऽपि ताम् उत्थाप्य अङ्के निधाय गतः। "पश्यत गोप्यः, अत्र पादचिह्नानि गाढतराणि, कृष्णः प्रेमभारात् प्रियां वहन्; अत्र महात्मा तां पुष्पाणि च्छित्त्वा स्थापयामास। अत्र प्रियायै पुष्पाणि च्छित्त्वा, प्रत्येकपदे तस्य पादचिह्नानि स्फुटं दृश्यन्ते। अत्र प्रियस्य केशरचनां कृतवान्, नूनं सा तत्र स्थित्वा तेन शिरोभूषणं कृतम्।" एवं ताः गोप्यः, कृष्णविरहव्यथा-सन्तप्ताः, तस्य चिन्हानि पश्यन्त्यः, तस्य मार्गं अन्विष्य, तं पुनः द्रष्टुम् आकाङ्क्षमाणाः, वने विचरन्त्यः, भगवद्भावेनैव निमग्नाः।