नारदेन भगवता यदा कर्मणां पुनः पुनः मननं क्रियते, तदा यावत् अज्ञानं प्रवर्तते, तावत् आत्मनः अनात्मनः बन्धनं जायते इति सूचितम्। तस्मात् तस्य मोक्षार्थं सर्वात्मना हरिं पूजयेत्, यः विश्वस्य स्वामी, यस्मात् सृष्टिः स्थितिः संहरणं च प्रवर्तन्ते इति निर्दिष्टम्। एवं हंसपथं दर्शयित्वा, नारदः परमभागवतः सिद्धलोकं प्रति प्रययौ। ततः प्राचीनबर्हिः नाम राजा, पुत्रान् सृष्टेः रक्षायै उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपस्यर्थं जगाम। स तत्र एकाग्रचित्तः दृढनिश्चयेन गोविन्दपादाम्बुजं समर्चयन्, सर्वासक्तिं परित्यज्य, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप्नोत्। एवं भगवतः आत्मविद्यां दिव्यऋषिणा गीतां यः शृणोति पठति वा, स संसारबन्धनात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दस्य पुण्या कथा, या आत्मशुद्धये प्रवहता परमर्षिणा प्रोक्ता, येन शृण्वन्ति ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति, सर्वबन्धैः मुक्ताः पुनर्जन्म न यान्ति। अहं च एतां अद्भुतां परमार्थविद्यां लब्धवान्, या स्त्रीणां पुरुषाणां च धर्मसन्देहान् इहामुत्र च निवर्तयति। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा अदृश्यत्, तदा व्रजयोषितः तं न पश्यन्त्यः, स्वस्मिन्नेव दुःखेन क्लिश्यमानाः, यथा हस्तिन्यः स्वनाथवियोगे। ताः भगवतः गमनं, स्नेहं, स्मितं, विलासदृष्टिं, वाक्चातुर्यं, रम्यलीलाः च चिन्तयन्त्यः, लक्ष्मीपतौ मनो न्यस्य, तस्यैव आचरणानि अनुकरोत्, आत्मानं तेनैव समं मन्यमानाः। गमनं, स्मितं, दृष्टिं, भाषणं, लीलां च अनुकरणं कृत्वा, प्रियायाः प्रियतमाः आत्मानं कृष्णरूपं अनुभूय, "अहं स एव" इति हृदि निश्चित्य, तस्य लीलां अनुचक्रुः। सर्वाः संगत्य, तं उच्चैः कीर्तयन्त्यः, वनं वनं विचरन्त्यः, विवशवत् कृष्णं अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग्वर्तिनः अपि तस्मिन् परमात्मनि स्थिताः, नभः इव पृच्छन्त्यः। "हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किं नन्दसुतः अत्र गतः, यः स्नेहदृष्ट्या स्मितेन च अस्माकं चित्तं चोरयति?" इति पृच्छन्त्यः। "हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किं रामानुजः अत्र गतः, यस्य हास्येन गर्विता योषितः अपि लज्जिताः?" इति च। "हे पुण्या तुलसी! गोविन्दपादप्रीतये त्वं भ्रमरसंघैः सेविता, किं अत्र अच्युतः अतीत्य गतः?" इत्यादि पृच्छन्त्यः। "हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! किं माधवः त्वां स्पर्शयित्वा अत्र गतः?" इति। "हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, निप इत्यादयः यमुनातटवृक्षाः! अस्माकं रिक्तचित्तानां पथं प्रकाशयत, येन कृष्णः गतः।" "हे पृथिवि! किं तपः कृतं त्वया, यत् केशवपादसंस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिता स्फुरसि? किं तस्य पादसंस्पर्शात्, कर्मभिः, वा वराहाङ्केन?" इति पृच्छन्त्यः। "किं अत्र अच्युतः स्वप्रेयस्याः समीपं गतः, तां शरीरदृष्ट्या आनन्दयन्? अस्य माल्यगन्धः, प्रियस्य स्तनकुङ्कुमलिप्तः, अत्र प्रवहति।" "एषः रामानुजः करकमलं प्रियायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, भ्रमरैः तुलस्यैः च अनुयातः अत्र विचरति; किं वृक्षाः तस्मै सस्नेहं नमन्ति?" "एतान् लतान् पृच्छामः, याः वृक्षान् आलिङ्गन्ति; नूनं तस्य स्पर्शे प्रमोदिताः रोमाञ्चं दर्शयन्ति।" एवं प्रलापवशात् गोप्यः कृष्णान्वेषणक्लेशेन तस्य लीलां अनुचक्रुः, तं प्रत्येकं मनसा अनुभूतवन्त्यः। काचित् पूतनारूपेण समीपं गत्वा स्तनं दातुं प्रयच्छन्ती, अपराऽन्यत् रोदनबालकवद् सान्त्वयन्ती, अपराऽरिष्टचक्ररूपेण पादेन ताडयन्ती। काचित् असुररूपेण कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा, अपराऽन्यत् गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, पादेन आकर्षन्ती। काचित् कृष्णरामरूपेण गोपालकवद् क्रीडन्ती, अपराऽरिष्टदैत्यम् अनुकरोति, अपराः बकासुरं अनुचरन्ति। काचित् दूरस्थां कृष्णवद् आह्वयन्ती, अपराः वेणुं वादयन्ती, अन्याः तां स्तुवन्ति—"साधु साधु!" इति। काचित् स्वकरं अन्यस्य स्कन्धे स्थापयित्वा, "अहं कृष्णः—मम गमनं पश्य" इति, तस्मिन्नेव मनसा स्थित्वा। "मा शङ्कथ वायोः वा वर्षस्य; अहं रक्षणाय व्यवस्थितः" इति, एकहस्तेन वस्त्रेण अपरां छादयन्ती। काचित् अन्यस्य शिरसि आरोह्य, "दुष्टा! गच्छ; अहं पापकृतां दण्डनाय जातः" इति वदन्ती। काचित् "अहो गोपालाः! पश्यत इमं भयानकं दावानलम्; नेत्राणि निमील्य, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि" इति। काचित् हारकेण अपरां यमलार्जुनवत् ऊर्ध्वं बद्ध्वा, "अयं नवनीतचौरः, मण्डूरभञ्जकः, बध्नामि!" इति; सा भयात् नेत्रे पिधाय, भीता इव तिष्ठति। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पादचिह्नानि वने दर्शयन्त्यः। "एतानि पादचिह्नानि नन्दसुतस्य महात्मनः, पताकापद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः युक्तानि।" तानि विचिन्त्य, ताः महिलाः तान् अन्वगच्छन्; तत्र कन्यायाः पादचिह्नानि कृष्णस्य पादैः संलीनानि दृष्ट्वा, दुःखिता ऊचुः—"कस्यायाः पादचिह्नानि, या नन्दसुतसहितं गता, यथा हस्तिनी हस्तिनं आलिङ्गति?" "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यक् अर्चितवती, यः गोविन्दः अस्मान् विहाय, ताम् एकां रहसि नीतवान्।" "कियत् भाग्यवत्यः एता लताः, येषां गोविन्दपादरजः पतितम्, यत् ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च स्वशिरसि धारयन्ति।" "एषा कन्यायाः पादचिह्नानि गाढं निपातितानि; अस्माकं दुःखं वर्धयन्ति, यतः अच्युतः केवलं तामेव नीत्वा, तया सह एकान्ते रमते; तस्याः पादचिह्नानि न दृश्यन्ते—नूनं तस्य कोमलपादौ तृणाङ्कुरैः पीडिता, तदा प्रियः ताम् उत्तोल्य गृहीत्वा गतः।" "पश्यत गोप्यः! अत्र पादचिह्नानि गाढतराणि; कृष्णः प्रेमभारात् तां वहन् गतः; अत्र महात्मा स्वप्रियायै पुष्पाणि चिन्वन् स्थापयामास।" "अत्र प्रियायै पुष्पाणि चित्वा, प्रत्येकपदे तस्य पादचिह्नानि स्पष्टानि दृश्यन्ते।" एवं ताः गोप्यः, भगवतः प्रेमविह्वलाः, तस्य अन्वेषणेन वनं वनं विचरन्त्यः, तस्य लीलां, चिन्तनं, चिन्हानि च अनुसरन्त्यः, भगवत्प्रेम्णा पूर्णा अभवन्।