एवं जीवः स्वदेहेषु स्वीकृत्य त्यक्त्वा च सुखदुःखभयक्लेशसौख्यादीनि अनुभवति। यथा शल्लकी तृणोदके न त्यजति न च तिष्ठति, तथा जीवोऽपि मृत्युकालेऽपि देहाभिमानं न परित्यजति। दृश्यवत् अदृष्टं न विनश्यति, किं तु स्वप्नवत् अन्यथा स्थितमस्ति; यदतीतं यदस्ति यद्भविष्यति सर्वं दिनरात्रं सुप्तमिव भवति। इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयन्नज्ञानावस्थायां कर्मणि यावत्, तावत् आत्मन्यनात्मनः बन्धः जायते। तस्मात् तद्बन्धमोक्षार्थं सर्वात्मना हरिं पूजयेत्, यतः स एव विश्वस्य स्वामी सृष्टिस्थितिलयहेतुः। मैत्रेय उवाच—ततः परमभागवतः श्रीनारदः हंसानां मार्गं दर्शयित्वा तान् विदाय सिद्धलोकं जगाम। प्राचीनबर्हिः नाम राजर्षिः अपि पुत्रान् सृष्टिपालने नियोज्य कपिलाश्रमं तपोर्थं जगाम। तत्रैकाग्रचित्तः दृढनिश्चयः सः गोविन्दपादारविन्दं भक्त्या पूजयन् सर्वासक्तिं त्यक्त्वा तद्रूप्यं प्राप। एषा हि भगवत्कृता आत्मविद्या दिव्यर्षिणा गीताऽनघ, यः शृणोति पठति वा स संसारबन्धनात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दस्य पुण्यश्लोकस्य यशः शुद्ध्यै जगतः प्रवृत्ता, या दिव्यर्षेः मुखात् आत्मविशुद्ध्या समुत्थिता; यः शृणोति स परमां गतिं प्राप्य सर्वबन्धैः मुक्तः पुनर्यत्र न संसृतिः। अहं चैतां दिव्यां शिक्षां प्राप्य सर्वाश्चर्यैः स्त्रीपुंसयोः धर्मान् अत्रापि च परत्र च निःसंशयान् अवेदम्। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा तत्रान्तर्दधे, तदा व्रजयोषितः तं द्रष्टुं न अशक्नुवन्त्यः अत्यन्तदुःखिता इव स्वामिना वियुक्ताः स्त्रीगजाः अभवन्। ताः लक्ष्मीपतिः श्रीकृष्णस्य गत्यादिषु स्नेहस्मितलास्यदृष्टिविलासवाक्येषु चित्तानि आविष्टानि कृत्वा, तस्यैव भावं गृहीत्वा तस्यैव चरित्राणि अनुकरणाय प्रवृत्ताः। पादविन्यासे स्मिते च दृष्टौ भाषणे च अन्येषु चेष्टासु च प्रियाः प्रियस्य रूपं धारयन्त्यः 'अहं सः' इति मनसा निश्चित्य तस्य लीलां अनुचक्रुः। समागताः ताः तं उच्चैः गीत्वा वनात् वनं भ्रमन्त्यः उन्मत्तवत् कृष्णान्वेषणाय वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग् स्थिताः सन्तः अपि परमपुरुषं अन्तर्यामी रूपेण धारयन्ति, इव नभः पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, किं नन्दसूनुः अस्माकं चित्तहरं स्नेहदृष्ट्या स्मितेन च अस्मिन्पन्थाने गतः?' इति ताः पृच्छन्ति। 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक, किं रामानुजः अहंकारिण्यः स्त्रियः मध्ये स्मितेन गर्वं हरन् अत्र गतवान्?' इति च। 'हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादप्रियासि, भ्रमरसंघेन सेव्यमाने, किं अच्युतः त्वया भूषितः अत्र गतवान्?' इति पृच्छन्ति। 'हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, किं माधवः त्वां स्पर्शनेन प्रहर्षयन् अत्र गतवान्?' 'हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थिताः सर्वे वृक्षाः, अस्माकं रिक्तचित्तानां कृष्णस्य गतिं निवेदयत।' 'हे पृथिवि, किं तपः कृतं यत् केशवपादसंपातोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शात्, महाकर्मभिः, वा वराहाङ्केन?' 'वा अच्युतः स्वप्रियायाः सन्निधौ अत्र आगतः, तस्याङ्गदृष्ट्या तां ह्लादयन्? इह कुङ्कुमरागेण प्रियस्तनाङ्कितेन माल्यगन्धः वायुम् आप्लावयति।' 'प्रियायाः स्कन्धे पद्महस्तं निवेश्य, रामानुजः भ्रमरैः तुलस्याश्चानुगतः अत्र सञ्चरति; किं वृक्षाः तस्य करुणया दृष्ट्वा सस्नेहं नमतः?' 'एतानि लताः पृच्छन्तु, याः वृक्षान् आलिङ्ग्य करैः तस्य स्पर्शानन्देन रोमाञ्चिता इव दृश्यन्ते।' एवं विक्षिप्तमनसः कृष्णान्वेषणव्याकुलाः गोप्यः तस्य क्रीडाचेष्टान् अनुकारयन्त्यः तस्मिन्नेव लीनाः अभवन्। काचित् पूतनारूपेण आगत्य स्तनं कृष्णाय दत्तवती, अपराऽपि रुदन्तं शिशुं सान्त्वयन्ती, अन्याऽपि शकटासुरं नटन्ती पादेन ताडिता। अपराऽपि असुररूपिण्या कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा, अन्याऽपि गोष्ठध्वनिं अनुकरणाय पादेन आकृष्टवती। काचित् कृष्णरामरूपेण गोपालक्रीडां कृत्वा, काचित् वत्सासुररूपेण निगृहीता, अन्याऽपि बकासुररूपेण स्थितवती। काचित् दूरे स्थितायाः नाम उच्चैः कृष्णवदाह्वयन्ती, अपराऽपि वेणुं वादयन्ती क्रीडन्ती, अन्याः 'साधु साधु' इति स्तुवन्त्यः। काचित् स्वस्कन्धं अन्यस्य स्कन्धे निधाय 'अहं कृष्णः, मम सुललितं गमनं पश्य' इति तन्मयी अभवत्। 'वा्तवृष्ट्यादिभ्यः मा भैषीः, अहं तव रक्षां कृतवती' इति काचित् एकेन हस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादयन्ती। काचित् अन्यां शिरसि आरोप्य 'दुष्टे गच्छ, अहं दुष्टनिग्रहे जातः' इति वदती। काचित् गोपान् प्रति 'एष दावानलः, चक्षूंषि निमील्य, अहं सर्वान् रक्षामि' इति वदन्ती। काचित् तन्वी अन्यां माल्येन उरस्य बद्ध्वा 'अयं नवनीतचौरः घटभङ्गी, तं बध्नामि' इति, सा भीता नेत्रे पिधाय भयमिव नटति। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः ताः कृष्णस्य परमात्मनः पदचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्त्यः। तानि पदचिह्नानि नन्दसूनोः, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयूषचिह्नानि यत्र स्फुटं दृश्यन्ते। तानि पदचिह्नानि अनुसृत्य गोप्यः अग्रे ययुः; तत्र कन्यायाः पदचिह्नानि कृष्णस्य पदैः सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा दुःखिता ऊचुः—'कस्य इमे पदचिह्नानि नन्दसूनुना सह गच्छन्ति, या तस्य स्कन्धे बाहुं निवेश्य गजपत्नीव तेन साकं गच्छति?' 'नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यगुपासितवती, यः गोविन्दः तुष्टः अस्मान् विहाय एषां मध्ये एषां कन्यां रहसि नीतवान्।' 'अहो धन्याः एता लताः वनस्पतयः च, येषां गोविन्दपादारविन्दरजसा पवित्रितानि अङ्गानि, यत् ब्रह्मा, शिवः, लक्ष्मीश्च परमश्रेयसे शिरसि निधाय पूजन्ति।