पञ्चविधं सूक्ष्मशरीरं, यत् त्रिधा षोडशधा च विस्तारं प्राप्नोति, चेतनया सह संयुक्तं स जीव इति कथ्यते। तेनैव पुरुषः शरीराणि गृह्णाति त्यजति च, तेनैव च सुखदुःखभयरोगसुखानुभवान् अनुभवति। यथा शृङ्गाटकः तृणजलयोः न पूर्णतः गच्छति न तिष्ठति च, एवं पुरुषः मृत्युकाले अपि देहाभिमानं न परित्यजति। दृष्टं यथा नश्यति, अदृष्टं तु न नश्यति, किन्तु स्वप्नवत् अन्यथा स्थितम्; यद् भूतं यच्च भवति, यच्च भविष्यति, तत् सर्वं दिवसरात्रयोः शयितम्। यः पुनः कर्मसु इन्द्रियैः कृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, यावत् अज्ञानं कर्मणि स्थितम्, तावत् आत्मनः बन्धः जायते। तस्मात् तस्य मोक्षार्थं, यस्मात् सृष्टिस्थितिसंहाराः सम्पद्यन्ते, तं हरिं सर्वात्मना पश्यन्, विश्वं तदात्मकम् इति ज्ञात्वा, यजेत। मैत्रेय उवाच—नारदः भगवत् भक्तश्रेष्ठः, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् स्वस्त्ययनं कृत्वा सिद्धलोकं जगाम। प्राचीनबर्हिः राजा, पुत्रान् सृष्टिसंरक्षणे उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपसा गन्तुम् आरब्धवान्। तत्रैकाग्रचित्तः दृढनिश्चयः, सर्वासक्तिं परित्यज्य, गोविन्दपादाम्बुजं भक्त्या उपास्य, तद्रूपत्वम् अवाप। एषा हि आत्मविद्या, दिव्यऋषिणा गीताऽस्मै, या यः पठति शृणोति वा, स संसारबन्धात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दयशः पुण्या, या लोके पावनी, आत्मविशुद्धिस्वरूपिण्या दिव्यऋषेः वक्त्रात् प्रवृत्ता; या शृणोति स परं पदं प्राप्य, सर्वबन्धनैः मुक्तः, पुनर् इह न चरति। एषा अद्भुतं परमार्थविद्या, या मया अधुना प्राप्ता, स्त्रीणां पुरुषाणां च इहामुत्र कर्तव्येषु सर्वसंशयान् निवर्तयति। शुक उवाच—भगवतः सहसा तिरोभावे, व्रजस्त्रियः तम् अदृष्ट्वा, गजाङ्गनाः स्वपतिं विना इव, संतप्ताः अभवन्। तस्य गमनं, स्नेहं, स्मितं, विलासावलोकनं, मधुरभाषणं, रम्यक्रीडाः च, लक्ष्मीपतौ मनः आकर्ष्य, ताः तद्वदाचरणं चक्रुः, आत्मानं तस्मिन् एव अभिमन्यमानाः। गमनं, स्मितं, अवलोकनं, भाषणं, अन्यानि च, प्रियायाः प्रियस्य रूपं धारयन्त्यः, कृष्णस्य क्रीडां नटयन्त्यः, "अहं सः" इति हृदि निश्चित्य, तस्यैव भावं अन्वभवन्। समागत्य, तं प्र loudly गायन्त्यः, वनाद् वनं भ्रमन्त्यः, उन्मत्तवत् तं अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् अपि पृच्छन्त्यः, ये पृथग् स्थिताः अपि परमपुरुषं अन्तर्बहिः धारयन्ति, नभः इव पृच्छन्त्यः। "हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, नन्दसूनुः कुतः गतः? स्नेहावलोकनस्मितैः अस्माकं मनांसि हरन्, अत्र गच्छन् किञ्चित् दृष्टः वा?" "हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक, गर्वितस्त्रीमध्ये यस्य स्मितं गर्वं जयति, स रामानुजो अत्र गतः किम्?" "हे पुण्या तुलसी, गोविन्दपादप्रिय, भ्रमरवृतासि! त्वया अलङ्कृतः अच्युतः अत्र गच्छन् दृष्टः किम्?" "हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, माधवः स्पर्शेन त्वां हर्षयन् अत्र गतः किम्?" "हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, च यमुनातीरे अन्ये वृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयानां कृते, कृष्णस्य पन्थानं दर्शयन्तु।" "हे पृथिवि, किं तपः कृतं त्वया? केशवपादस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे; किं पादस्पर्शात्, कर्मभिः, उत वाराहाङ्केन?" "अथवा अच्युतः अत्र प्रियायाः समीपं आगतः, तस्याङ्गदर्शनस्पर्शेन तां हर्षयन्? माल्यगन्धः, यो वक्षोजकुङ्कुमलिप्तः, अत्र वात्यते।" "पद्महस्तः प्रियां कन्धरे निधाय, रामानुजः, मदमत्तभ्रमरैः तुलस्याऽनुगतः, अत्र विचरति; वृक्षाः तस्य प्रेमावलोकनं दृष्ट्वा नमतः किल?" "एतान् लतान् पृच्छन्तु, ये वृक्षान् आलिङ्ग्य, तस्य हस्तस्पर्शेन प्रमोदिताः, रोमाञ्चं दर्शयन्ति।" एवं व्यामोहवशात् भाषमाणाः, कृष्णान्वेषणक्लेशेन गुप्ताः, ताः तस्य क्रीडानुकृतिं चक्रुः, तत्रैकैका तस्मिन्नेव लीनाभवत्। का चित् पूतानारूपं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं दातुम् उपगता; अन्यया रोदनबालकवद् क्रीडितम्; अन्यया शकटासुरवत् पादेन ताडितम्। अन्या, असुररूपं धारयित्वा, कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा; अन्यया गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, पादेन आकृष्य क्रीडितम्। काचित् कृष्णरामरूपेण गोपालवत् क्रीडन्ती; अन्यया वत्सासुररूपिणी पराजिता; अन्यया बकासुररूपं धारयित्वा क्रीडितम्। का चित् दूरस्थां कृष्णवद् आहूय, वंशीवादनं कृत्वा, क्रीडन्ती, अन्याः तां "शोभनम्!" इति स्तुवन्त्यः। काचित् स्वभुजं अन्यायाः स्कन्धे निधाय, "अहं कृष्णः—मम चलनं पश्य" इत्युक्त्वा, तस्मिन् मनसा लीनाभवत्। "वातवृष्टेः मा भीतः, अहं रक्षां कृतवती," इत्युक्त्वा, एकहस्तेन वस्त्रेणान्यां छादयन्ती। काचित् अन्यां शिरसि आरोप्य, "दुष्टे, गच्छ! दुष्टनिग्रहे अहं जातः!" इति उक्त्वा। काचित् "हे गोपालकाः, पश्यत, इयं दारुणा दावाग्निः! निमील्य चक्षूंषि, शीघ्रं रक्षां करिष्यामि" इति। काचित् सुकुमारी, माल्येन अन्यां युगपत् उलूखलाय बद्ध्वा, "अयं नवनीतचौरः, घटभङ्गी, घृतहरः, बध्यते!" इति; भीता अन्या नेत्राणि पिधाय, त्रस्तवत् अभवत्। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, कृष्णस्य पादचिह्नानि वनान्तरे दर्शयन्ति। येषां चिह्नानि ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयूवकादिभिः अंकितानि, तानि नन्दसूनोः महात्मनः पादचिह्नानि। तानि पादचिह्नानि अन्वियाय, स्त्रियः अग्रे जग्मुः; तत्र केचन पादचिह्नानि कन्यायाः समीपे सन्निकृष्टानि दृष्ट्वा, दुःखिता ऊचुः— "कस्य इमाः पादच्छायाः, या नन्दसूनुना सह गच्छन्ति, कन्धरे भुजं निधाय, यथा गजाङ्गना गजेन आलिङ्गिता?" "नूनं एषा भगवन्तं हरिं सम्यक् अर्चितवती, यः गोविन्दः अस्मान् सर्वाः परित्यज्य, ताम् एकां रहसि नीतवान्।