निशायां मूर्च्छायां च दुःखकाले च प्राणविच्छेदेन 'अहं' इति चेतना न जायते, मृत्युदाहे अपि न सञ्जायते। गर्भे बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात् एकादशात्मकं सूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रमा न दृश्यते। विषयाभावे अपि, चक्रं न निवर्तते; विषयानुसन्धानात् स्वप्नेऽपि दुःखमुपजायते, यद्यपि तदसत्यम्। एवं पञ्चात्मिकं सूक्ष्मशरीरं त्रिभिः षोडशभिश्च विस्तार्य, चेतनया युक्तं जीवः इति कथ्यते। एतस्मात् जीवः शरीराणि गृह्णाति त्यजति च; तेनैव सुखदुःखभीतितापानन्दान् अनुभवति। यथा लेशा तृणतोययोः न त्यजति न स्थाति च, एवं जीवोऽपि शरीराभिमानं मृत्युकाले अपि न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न विनश्यति, तु अन्यथा भवति, यथा स्वप्नः; यद्भूतं यदस्ति यद्भविष्यति सर्वं दिवानिशं सुप्तम्। इन्द्रियकृतकर्माणि पुनः पुनः चिन्तयतः, यावत् कर्मणि अज्ञानं तिष्ठति, तावत् अनात्मनः बन्धः जायते। तस्मात् तद्बन्धमोक्षार्थं सर्वात्मना हरीं पूजय, तं विश्वमात्मानं पश्य, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयाः सम्प्रसूता इति। मैत्रेय उवाच—भगवतः नारदस्य, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् विदाय, सिद्धलोकं जगाम। प्राचीनबर्हिः राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपोर्थं जगाम। तत्रैकाग्रचित्तः दृढनिश्चयः स गोविन्दपादारविन्दं भजन्, सर्वासक्तिविमुक्तः भक्त्या तद्रूप्यं प्राप। एष आत्मतत्त्वोपदेशः दिव्यर्षिणा गीतः; यः पठति शृणोति वा, स संसारबन्धनात् मुच्यते। एष मुनिवरमुखोद्गतः मुकुन्दस्य पुण्यकीर्तिः लोकपावनी, आत्मशुद्धिस्वरूपा; यः शृणोति, स परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धविमुक्तः पुनर्जन्म न प्राप्नोति। एष अद्भुतोऽयं परमार्थोपदेशः मया प्राप्तः, येन स्त्रीणां पुरुषाणां च धर्माः अस्मिन्लोके परत्र च संशयविनाशः जातः। शुक उवाच—भगवतः तदनन्तरं तत्रान्तर्धाने जातायां, व्रजयोषितः तमदृष्ट्वा, स्वपदात् पृथक् कृतमत्तगज्युवतिवत् दुःखेन पीडिताः। तस्य गमने, स्नेहस्मितावलोकनकथालापलीलागमनादिषु लक्षणेषु तदीयरूपगुणलीलासु च ताः लक्ष्मीपतिस्मितमनोहरं मनसा अनुस्मरन्त्यः, तं स्वं मन्यमानाः, तस्यैव चरितं अनुचरन्। गमनस्मितावलोकनकथादिषु, ताः प्रियप्रेयसिनः कृष्णस्य लीलारूपं अनुकीर्त्य, हृदि 'अहं सः' इति निश्चिताः। ताः सर्वाः संगत्या, तं उच्चैः गीत्वा, वनान्यन्ये विचरन्त्यः, पश्यन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग्वर्तिनः अपि परमात्मानं धारयन्ति, नभ इव पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, किं नन्दसूनुः अस्मिन्पन्थाने गतः, यः अस्माकं मनांसि हरति स्नेहावलोकनस्मितैः? हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक, किं रामानुजः अस्मिन्पन्थाने गतः, यस्य स्मितं गर्विण्यः अपि नमयति? हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादप्रिये, भृङ्गसंघपरिवृते, किं प्रियतमेऽच्युतः त्वया भूषितः अत्र गतः? हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, किं माधवः त्वां स्पृष्ट्वा अत्र गतः? हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविदार, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीपादयः यमुनातटवृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयानां कृष्णस्य गतिं निवेदयत। हे पृथिवि, किं तपः कृतं यया केशवपादसंपर्कोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शात्, कर्मभिः, वा वराहाङ्कलेन?' 'किं अत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, तस्याङ्गस्मितदृष्टिभिः तां हर्षयन्? एष गन्धः माल्यस्य, यस्य प्रियाङ्गनास्तनकुङ्कुमलेपनात् रागितः, अत्र वात्यते। कमलहस्तं प्रियायाः स्कन्धे स्थापयन्, रामानुजः मदमत्तभृङ्गतुलसीपरिवृतः अत्र विचरति; किं वृक्षाः तं सस्नेहमवलोक्य नमन्ति?' 'एतान् लतान् पृच्छामः, याः वृक्षान् आलिङ्ग्य, तस्य हस्तस्पर्शात् प्रमोदेन रोमाञ्चिता इव दृश्यन्ते।' एवमुक्त्वा, ताः कृष्णविरहव्याकुलाः, तस्य लीलाचेष्टितं अनुकरणं कुर्वन्त्यः, तं तं भावं आविशन्त्यः। काचित् पूतनारूपेण आगत्य स्वस्तन्यं कृष्णाय दातुं यत्नं चकार; अपराऽन्यत्र रुदन्तं शिशुं सान्त्वयामास; अन्याः शकटासुररूपिणं पादेन ताडयामासुः। अन्याः पिशाचरूपेण कृष्णरूपिणं गृह्णन्त्यः; अन्याः गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, काञ्चित् पादेन आकर्षन्त्यः। काचित् कृष्णरामरूपेण गोपालक्रीडां कृतवती; अन्याः वत्सासुररूपिणं निर्जित्य, काचित् बकासुररूपिणी बभूव। काचित् दूरस्थां कृष्णवदाह्वयन्ती, तस्य पृष्ठतः वंशीवाद्यं कृत्वा, क्रीडन्ती, अन्याः तां स्तुत्वा 'साधु साधु' इत्यूचुः। काचित् स्वभुजं अन्यायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, 'अहं कृष्णः, पश्यत मम सुन्दरं गमनम्' इत्युक्त्वा, तस्मिन्नेव मनसा स्थितवती। 'मा भैषीः वातवृष्टेः, अहं ते रक्षां कृतवती' इति काचित् एकहस्तेन वस्त्रं वितानं कृत्वा अन्यां छादयामास। काचित् अन्यां शिरसि आरोह्य, 'दुष्टे, गच्छ दूरं, अहं पापनाशनाय जातः' इति प्रोवाच। 'हे गोपा, पश्यत किमेतत् भीषणं दावाग्निं! निमील्य नेत्रे, शीघ्रं रक्षां करिष्यामि' इत्युक्त्वा काचित्। काचित् सुकुमारी, हारदाम्ना अन्यां उरस्य बध्नाति स्म, 'मक्षिकाचौरं दधिभाण्डभञ्जनं बद्धवती' इत्युक्त्वा; सा भयात् नेत्रे अपिधाय भीतां नटयामास। एवं वृन्दावनलतान् वृक्षांश्च पृच्छन्त्यः, ताः तत्रैव परमात्मनः पादचिह्नानि सुस्पष्टानि वनान्तरे दृष्ट्वा, तान्यपि दर्शयामासुः। तानि पादचिह्नानि, ध्वजपद्मवज्राङ्कुशयवचिह्नैः युक्तानि, महात्मनः नन्दसूनोः एव इति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे नवविंशतितमोध्याये एकत्रिंशत्तमश्च अध्यायः समाप्तः।