यदा मनः केवलं सत्त्वगुणे स्थिरं भवति, भगवतः समीपे स्थित्वा, तदा चन्द्रस्य छायावत् तमः निवर्तते, सर्वं प्रकाशमयमिव दृश्यते। यावत् च बुद्धि-मनः-इन्द्रिय-गुणानां अनादिकल्पितः संयोगः अस्ति, तावत् अहं-ममेत्यात्मबुद्धिः पुरुषस्य प्रवर्तते। स्वप्नकाले, मूर्च्छायां, दुःखसमये वा, प्राणव्यूहविघातेन 'अहं अस्मि' इति चेतना न जायते—even मृत्युदाहे अपि। गर्भस्थे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशधा सूक्ष्मशरीरस्य प्रकाशः न दृश्यते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः अप्रकटितः स्यात्। वस्तुनः अभावे अपि, प्रवाहः न निवर्तते; विषयानुस्मरणेन, स्वप्ने अपि, यद्यपि तदसत्यम्, दुःखप्राप्तिः भवति। एवं पञ्चधा सूक्ष्मशरीरं, त्रिषु षोडशधा च विस्तार्य, चेतनया संयुक्तं चेतनात्मा इति निर्दिश्यते। तेन एव पुरुषः शरीराणि गृह्णाति त्यजति च, तेन एव सुख-दुःख-भय-ताप-आनन्दान् अनुभवति। यथा लेशः तृणजलयोः न त्यजति न स्थाति, तथा पुरुषः शरीराभिमानं न परित्यजति, मृत्युकाले अपि। दृश्यवत् अदृश्यं न विनश्यति, किन्तु अन्यथा भवति, स्वप्नवत्; यत् भूते, वर्तमानं, भविष्यद् वा, सर्वं दिनरात्रं सुप्तवत् अस्ति। यावत् अज्ञानं कर्मणि वर्तते, तावत् इन्द्रियकृतं कर्म पुनःपुनः चिन्तयतः, अनात्मनः बन्धः जायते। अतः तस्माद् विमोक्षाय, सर्वात्मना हरिम् उपास्य, तम् एव विश्वम् आत्मरूपेण पश्य—यतः सृष्टि-स्थित्यन्तानि जायन्ते। मैत्रेय उवाच—ततः भगवतः भक्तश्रेष्ठः नारदः, हंसपथं प्रदर्श्य, तान् स्वान् अनुज्ञाय, सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः अपि, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपस्यर्थं जगाम। तत्रैकचित्तः, दृढनिश्चयः, गोविन्दपादपद्मं भजन्, सर्वासक्तिविनिर्मुक्तः, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप्तवान्। एषा हि परात्मविद्या, या दिव्यऋषिणा गीताऽस्ति; यः पठति वा शृणोति वा, सः संसारबन्धनात् मुच्यते। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्तिः, या लोके पावनी, दिव्यऋषेः मुखान्निर्गता, आत्मशुद्धिरूपिणी; यः शृणोति, सः परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धविमुक्तः संसारात् न पुनः परिभ्रमति। एषा अद्भुता परविद्या, या मया अद्य प्राप्ता, सर्वान् स्त्रीपुंसधर्मान् अत्र परत्र च संशयान् व्यपनीयति। शुक उवाच—भगवतः सहसा तिरोभावे, व्रजयोषितः तं द्रष्टुं न शक्ता, स्वस्मिन् अधिपे वियुक्ता इव करिण्यः क्लेशेन पीडिताः। ताः भगवतः गमन-आलाप-स्मित-वल्गित-प्रियवाद-लीलाकलापेषु चित्तं निबध्य, लक्ष्मीपतौ मनसा आविष्टाः, तस्यैव क्रियाः अनुकरणाय प्रवृत्ताः, आत्मानं तेनैव अभिमन्यन्त्यः। गमन-स्मित-वल्गित-भाषणादिषु, प्रियतमा भगवतः, तस्यैव रूपं धारयन्त्यः, केचन 'अहं स एव' इति मन्यन्ते। ताः समागत्य, तं उच्चैः गीत्वा, वनान्यन्यतराणि भ्रमन्त्यः, विविक्षितमनसः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि, तत्र परमपुरुषं स्थितमिव, नभः पृच्छन्त्यः इव। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोधवृक्षा! नन्दसुतो, यस्य प्रेमवल्गितदृष्ट्या स्मितेन च अस्माकं चित्तं हरति, इमं मार्गं अगच्छत् किम्?' 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पकवृक्षाः! राघवस्य अनुजः, यस्य स्मितेन गर्विताः अपि नमन्ति, अत्र अभिमानिन्यः कन्याः मध्ये गतः किम्?' 'हे पुण्ये तुलसि! गोविन्दपादपद्मप्रियासि, भ्रमरसंघैः परिवृता, त्वया विभूषितः अच्युतः अत्र गतः किं?' 'हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! माधवः त्वां स्पृष्ट्वा युष्मान् सन्तोषयन् अत्र गतः किं?' 'हे चूत, प्रीयाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीपादयः, यमुनातटस्थवृक्षाः! अस्माकं रिक्तहृदयानां कृते, कृष्णस्य गतिं निवेदयत।' 'हे पृथिवि! केन तपसा त्वं शोभसे, केशवपादसंपर्कोत्थोत्सवात् रोमाञ्चिता इव? किं तस्य पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मणा, वा वराहाङ्केन?' 'किं वा अत्र अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, तां शरीरदृष्ट्या च कामयन्? वासुदेवस्य हारस्य गन्धः, प्रियाङ्कगात्रेण कुङ्कुमलिप्तः, अत्र वात्यते।' 'पद्महस्तं प्रियाकन्धरे निवेश्य, रामानुजः, मदोन्मत्तभ्रमरैः तुलस्याऽनुगतः, अत्र विचरति; वृक्षाः तं द्रष्ट्वा स्नेहदृष्ट्या नमन्ति किम्?' 'एतान् लतान् पृच्छत; ये वृक्षान् आलिङ्ग्य, तस्य स्पर्शेन प्रमुदिताः रोमाञ्चिताः सन्ति।' एवं विक्षिप्तमतयः, कृष्णान्वेषणक्लेशपीडिताः, गोप्यः तस्य लीलाक्रियां अनुकरोत्यः, तत्रैव तं मनसा लीनाः। काचित् पूतनारूपेण आगत्य, स्तनं कृष्णाय दातुं प्रयच्छति; अपराऽन्यत् रुदन्तं शिशुं सान्त्वयति; अन्याः शकटासुररूपेण पादेन ताडयन्ति। अन्याः कंसाद्यसुररूपेण, कृष्णरूपिणीं गृह्णन्ति; अन्याः गोपालपुरनिनादं कृत्वा, काञ्चनां पादेन आकर्षन्ति। काचित् कृष्णरामरूपेण गोपालक्रीडां क्रीडन्ति; अन्याः वत्सासुररूपेण जयन्ति; काचित् बकासुररूपं धारयति। दूरस्थां काचित् कृष्णवद् आह्वयति; अन्याः वेणुं वादयन्त्यः क्रीडन्ति; अन्याः तां 'साधु साधु' इति स्तुवन्ति। काचित् स्वबाहुं अन्यस्याः स्कन्धे निवेश्य, 'अहं कृष्णः—मम गतिं पश्य' इति वदन्ती, तस्मिन् मनसा लीनाऽभवत्। 'मा भैषीः वातात् वर्षात् वा; तव रक्षणं व्यवस्थितमस्ति' इति काचित् एकहस्तेन वस्त्रेण अन्यां छादयितुम् इच्छति। काचित् अन्यस्याः शिरसि आरोप्य, 'दुष्टे गच्छ; अहं पापिनां दण्डकर्ता जातः' इति वदति। 'हे गोपालाः! पश्यत एष दारुणः दावानलः; नेत्राणि निमील्यत, अहं शीघ्रं रक्षां करिष्यामि' इति काचित् वदति। काचित् सुकुमारी, हारकण्ठेन अन्यां यामलार्जुनवत् बध्नाति—'अयं नवनीतचौरः, घृतपात्रभञ्जकः; अहं तं बध्नामि!' इति; भीता सा अन्या नेत्रे पिधाय, भीतिं नटयति। एवं गोप्यः, भगवतः विरहविह्वलाः, तस्य लीलाचेष्टाः अनुकरोत्यः, तत्रैव मनः स्थित्वा, तम् अन्वेष्टुं वनानि वनानि विचरन्त्यः।