सर्वे मनसः इन्द्रियाणां च गम्यविषयाḥ अनुक्रमेण पुनः पुनः आगच्छन्ति गच्छन्ति च; एषा अनुभूतिः सर्वेषां जनानां सामान्यः। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं भवति भगवतः समीपे स्थितं तदा तमः, यथा चन्द्रस्य छाया, निवर्तते, प्रकाशः च जायते। यावत् बुद्धि-मन-इन्द्रिय-गुणानां अनादि-व्यूहः अस्ति, तावत् 'अहं' 'मम' इति भावना व्यक्तौ विच्छेदः न स्यात्। निद्रायाम्, मूर्च्छायाम्, दुःखावस्थायाम्, प्राणविघातेन, 'अहं अस्मि' इति चेतना न उद्भवति—मृत्युदाहने अपि। गर्भे, बाल्ये च, अपरिपक्वत्वेन, एकादशसूक्ष्मशरीरः न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः न दृश्यते। विषयस्य अभावे अपि चक्रं न समाप्तिः; विषयचिन्तनात् दुःस्वप्नः आगच्छति, यद्यपि तस्य असत्त्वम्। एवं पञ्चसूक्ष्मशरीरः त्रिभिः षोडशभिः विस्तारितः चेतनया संयुक्तः जीवः इति कथ्यते। तेन जीवः शरीरं गृह्णाति त्यजति च, तेनैव सुख-दुःख-भय-व्यथा-सन्तोषान् अनुभवति। यथा जल-तृणयोः लङ्घकः न त्यजति न स्थिरः, तथा जीवः मृत्युकाले अपि शरीरसंबन्धं न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, यथा स्वप्नः; यत् भूतम्, यत् भवति, यत् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम्। यदा इन्द्रियकृत्यं पुनः पुनः चिन्तयति, अज्ञानं कर्मणि यावत् तिष्ठति, तावत् जीवस्य बन्धनम्। तस्मात् तस्य मोक्षाय सर्वात्मना हरिं पूजय, विश्वं तस्य एव इति पश्य, यतः सृष्टि-स्थितिलयाः तस्मात् एव उद्भवन्ति। मैत्रेयः उवाच—नारदः भगवद्भक्तश्रेष्ठः, हंसपथं दर्शयित्वा, स्नेहपूर्वकं विदायाय, सिद्धलोकं गतः। राजा प्राचीनबर्हिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षायाम् उपदिश्य, कपिलमुनेश्रमं तपस्यै गतः। तत्रैकचित्तं स्थिरः स गोविन्दपादकमलम् उपास्य, सर्वासक्तिभिः विमुक्तः, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप्तवान्। हे पापवर्जित, एषा आत्मतत्त्वकथा दिव्यऋषिणा गीतः; यः पठति वा शृणोति वा, स संसारबन्धनात् विमुक्तः। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, यया जगत् शुद्ध्यति, दिव्यऋषेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्धिस्वरूपा; यः शृणोति, स परमपदं प्राप्य, सर्वबन्धनात् विमुक्तः संसारं न पुनः चरति। एषा अद्भुतात्मतत्त्वकथा, यया स्त्रीपुरुषधर्मेषु सर्वसन्देहाः निवारिताः, मया प्राप्ता। शुकः उवाच—यदा भगवान् सहसा अदृश्यः अभवत्, व्रजस्त्रियः तं न दृष्ट्वा, दुःखिताः अभवन्, यथा गजीनां नायकेन वियुक्ताः स्त्रियः। भगवतो गमन-प्रेम-स्मित-विलास-दृष्टि-सुभाषण-लीलासु मनः मग्नाः, लक्ष्मीपतेः मनोहरः भावेन ताः तं अनुकरणं कृतवन्त्यः, स्वं तं इति अभिमन्यन्त्यः। गमन-स्मित-दृष्टि-वचनादिकं भगवत्प्रियाः भगवद्रूपं धारयन्त्यः, कृष्णविलासं अनुकरणं कृतवन्त्यः, 'अहं सः' इति हृदये निश्चित्य। समेत्य ताः भगवतो गीतं उच्चैः गायन्त्यः, वनात् वनं भ्रमन्त्यः, तं अन्वेषन्त्यः, यथा उन्मत्ताः, वृक्षान् अपृच्छन्, ये पृथग् स्थिताः अपि परमपुरुषं अन्तर्गतं धारयन्ति, यथा आकाशं पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध वृक्षाः, किं नन्दसुतः मार्गेण अत्र गतः, यः प्रेमदृष्ट्या स्मितेन च मनांसि चोरयति?' 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक वृक्षाः, किं रामानुजः अभिमानिन्यः मध्ये स्मितेन गर्वं शमयन् अत्र गतः?' 'हे पुण्य तुलसी, गोविन्दपादप्रिय, भ्रमरैः सेविता, किं अच्युतः तव अलंकारेण अत्र गतः?' 'हे मालती, मल्लिका, जाती, यूथिका, किं माधवः तव स्पर्शेन तवां प्रमुदितवान् अत्र गतः?' 'हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थ वृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयाः, कृष्णस्य पथं दर्शयत।' 'हे भूमे, किं तपः कृतं यया केशवपादस्पर्शोत्सवेन रोमाञ्चिताः तव अंगानि दीप्तानि? किं पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मभिः, वा वराहाङ्केन?' 'वा अच्युतः अत्र प्रियायै आगतः, तस्य देहदृष्ट्या तां प्रमुदितवान्? माल्यगन्धः, यः तस्य प्रियाङ्गनस्तनकुङ्कुमेन लिप्तः, अत्र प्रसारितः।' 'प्रियायाः स्कन्धे कमलहस्तं स्थापयित्वा, रामानुजः, मदमत्तभ्रमरैः तुलस्याः च अनुगतः, अत्र विचरति; वृक्षाः तं स्नेहदृष्ट्या नमन्ति?' 'एतान् लतान् पृच्छत, याः वृक्षान् आलिङ्गन्ति; ताः भगवत्स्पर्शात् आनन्दे रोमाञ्चं दर्शयन्ति।' एवं ताः उन्मत्तवद् वदन्त्यः, कृष्णान्वेषणदुःखिताः, तं अनुकरणं कृतवन्त्यः, तं सर्वथा मनसा आविष्टाः। एकैका पूतनारूपं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं दातुम् उपगता; अन्याः रुदन्तं शिशुं कृत्वा आश्वासिता; अन्याः शकटासुररूपं कृत्वा पादेन ताडिता। अन्याः असुररूपं कृत्वा, कृष्णरूपधारिणीं गृहीता; अन्याः गोपालपुरनिनादं अनुकरणं कृत्वा, पदेन आकृष्य क्रीडिता। काः कृष्णरामरूपं कृत्वा गोपालवत् क्रीडन्ति; अन्याः वत्सासुररूपं कृत्वा निर्जिता; एकाः बकासुररूपं धारयन्ति। अन्याः दूरस्थां कृष्णवत् आह्वयन्ति, वंशीवादनं कृत्वा क्रीडन्ति; अन्याः ताम् प्रशंसन्ति—'साधु साधु' इति। एका स्वं भुजं अन्यायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, 'अहं कृष्णः—मम गत्याः सौन्दर्यं पश्य' इति उवाच, तस्यां मनः कृष्णे मग्नम्। 'वातात् वर्षात् वा न भयं; अहं रक्षणं कृतवान्' इति, एका अन्यां वस्त्रेण एकहस्तेन आच्छादयितुं प्रयासं कृतवती। एका अन्यायाः शिरसि आरोहित्वा, 'दुष्टा, दूरं गच्छ; अहं पापिनां दण्डकर्ता जातः' इति उवाच। तत्र एका, 'हे गोपालाः, एषः घोरः दावानलः पश्य; नेत्राणि निमील्य, अहं शीघ्रं रक्षणं करिष्यामि' इति उक्तवती। एवं ताः भगवत्प्रियाः, भगवत्स्मृत्या उन्मत्ताः, तं अनुकरणं कृत्वा, तस्य अन्वेषणं कृतवन्त्यः।