राजन्, आत्मा देहसमुत्थां यथारूपां प्राप्नोति, तद्रूपस्यार्थं मनसा प्रत्यक्षानुभववर्जितं न ज्ञातुं शक्यते। केवलं मन एव जनस्य पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति च, न भविष्यन्ति च, प्रकाशयति—शुभमस्तु ते। अत्र कदाचित् यद् दृष्टं न श्रुतं वा, तत् मनसि प्रकटते; तस्मात् देशकालकर्मणां अनुसारं अनुमानं कार्यम्। ये ये विषयाः मनसः इन्द्रियाणां च गम्याः, ते सर्वे पुनः पुनः क्रमशः आगच्छन्ति गच्छन्ति च; एषा सर्वेषां सामान्यावस्था। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थितं भवति, भगवतः समीपे वर्तते, तदा तमः चन्द्रस्य छायेव नश्यति, सर्वं प्रकाशते। यावद् बुद्धिमनःसत्त्वगुणसंयोजनं अनाद्यपि तिष्ठति, तावदहं ममेत्यभिमानः निवार्यते। निद्रायाम्, मूर्छायाम्, दुःखकाले, प्राणविघातेन, अहमित्यवबोधः न जायते—मरणदाहे अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात् एकादशसूक्ष्मशरीरस्य प्रकाशः न भवति, यथा अमावास्यायां चन्द्रस्य। विषयाभावे अपि, चक्रं न निवर्तते; विषयचिन्तनात् स्वप्नेऽप्यसत्यम् अनिष्टम् आगच्छति। एवं पञ्चविधः सूक्ष्मशरीरः त्रिषोडशविस्तृतः चेतना-संयुक्तः जीव इति कथ्यते। तेनैव जीवः शरीराणि गृह्णाति त्यजति च, तेनैव सुखदुःखभयपीडानन्दान् अनुभवति। यथा जलकण्टके लट्वा जले न गच्छति न तिष्ठति च, तथैव जीवः मृत्युकाले अपि देहाभिमानं न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; यद् भूतम्, यदस्ति, यद्भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम्। यावत् कर्मणि अविद्या तिष्ठति, तावत् इन्द्रियकृतं कर्म पुनः पुनः चिन्तयन्, अनात्मनः बन्धः जायते। तस्मात् तस्मात् मोक्षाय, सर्वात्मना हरिं पूजय, यः विश्वस्य स्वामी, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयानि जायन्ते। मैत्रेय उवाच—एवं खगपन्थानं दर्शयित्वा, भगवान् नारदः तान् स्वान् अनुगृह्य, सिद्धलोकं जगाम। प्राचीनबर्हिः नाम राजा, सृष्टिरक्षणे पुत्रान् उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपः कर्तुं जगाम। तत्रैकाग्रचित्तः दृढनिश्चयः स गोविन्दपादपद्मं पूजयन्, सर्वासक्तिं परित्यज्य, भक्त्या सायुज्यं प्राप। एष आत्मविद्या दिव्यऋषिणा गीतास्ति, यः शृणोति पठति वा, स संसृतिबन्धात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दचरिता पुण्या, विश्वपावनी, आत्मशुद्धिस्वरूपिण्या दिव्यऋषिणा प्रोक्ता; यः शृणोति, स परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धात् विमुक्तः, पुनः संसारं न प्राप्नोति। एषा अद्भुता परविद्या मया प्राप्ता, या स्त्रीणां पुरुषाणां च इहामुत्र धर्मविषये सर्वसंशयान् निवारयति। शुक उवाच—भगवतः सहसा अन्तर्धाने, व्रजयोषितः तं द्रष्टुं न शक्ता, स्वामिनं विना स्त्रीगज्यः इव क्लिश्यमानाः। ताः श्रीलक्ष्मीपतिं मनसा गृहीत्वा, तस्य गत्यालापस्मितवल्गितविलासादिषु तन्मयीभूताः, तस्यैव क्रियाः अनुकरोत्, स्वयमात्मानं तस्मिन्विलीनाः। ताः गमनस्मितावलोकनभाषणादिषु तस्य क्रीडाविलासान् अनुकरोत्, "अहं स एव" इति प्रत्ययेन। ताः समेता, तं कीर्तयन्त्यः, उन्मत्तवत् वनान्यन्ये विचरन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि, तस्मिन्परमात्मनि स्थिताः, आकाशमिव पृच्छन्त्यः। "हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! नन्दनन्दनः, यः स्नेहस्मितवल्गितैः अस्माकं मनांसि हरति, इमां दिशं गतवान् वा?" "हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! राघवानुजः, यस्य स्मितं गर्विण्यः कन्याः अपि नमयति, इमां दिशं गतवान् वा?" "हे पुण्या तुलसी, गोविन्दपादप्रीये, भ्रमराकुलिता! त्वया भूषितः प्रियतमः अच्युतो अत्र गतवान् वा?" "हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! माधवः स्वस्पर्शेन युष्मान् प्रमुदितवान् वा?" "हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, निप, यमुनातटे स्थिताः सर्वे वृक्षाः! अस्माकं रिक्तचित्तानां कृते कृष्णस्य मार्गं सूचयत।" "हे पृथिवि! किं तपः कृतवती, यद् केशवपादसंपर्कोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शात्, महाकर्मणा, वा वराहाङ्केन?" "अथवा, अच्युतः स्वप्रियायाः समीपं गतः, तस्याङ्गदृष्ट्या ताम् आनन्दयन्? अत्र वात्यां तस्य माल्यगन्धः, यः प्रियायाः कुंकुमलेपेन लिप्तः, प्रवहति।" "पद्महस्तं प्रियतमायाः स्कन्धे स्थापयन्, राघवानुजः, मदोन्मत्तभृङ्गतुलसीसमेतः, अत्र विचरति; किं वृक्षाः तम् अभिमुखं नमन्ति, तस्य स्नेहावलोकनात्?" "एतान् लतान् पृच्छत; ये वृक्षान् आलिङ्गन्त्यः, ताः तस्य हस्तस्पर्शेन प्रमोदात् रोमाञ्चिता इव दृश्यन्ते।" एवं मदविह्वलाः कृष्णान्विषयाः गोप्यः, तस्य क्रीडाविलासान् अनुकरणं कुर्वन्त्यः, तस्मिन्नेव लीनाः। काचित् पूतनां अनुकरणं कृत्वा, स्तनं दत्त्वा कृष्णाय पाययति; अपराऽन्यत् रुदन्तं शिशुं सान्त्वयति; अन्याः शकटासुरं कृत्वा पादेन ताडयन्ति। काचिद् राक्षसीरूपं कृत्वा, कृष्णरूपिणीं गृह्णाति; अपराऽन्यत् गोष्ठध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, पादेन कर्षयन्ति। काचित् कृष्णरामौ कृत्वा, गोपालवत् क्रीडन्ति; काचिद् वत्सासुरं, अन्याऽबकासुरं कृत्वा, तेन विजिता। काचित् दूरस्थां कृष्णवत् आह्वयन्ती, वंशीवादनं कृत्वा, क्रीडति; अन्याः तां प्रशंसन्ति—"साधु साधु!" इति। काचित् स्वबाहुं अन्यस्य स्कन्धे स्थापयित्वा, "अहं कृष्णः—मम गतिं पश्य" इति, तस्मिन्नेव मनसा लीनाऽभवत्। एवं भगवतो विलासान् स्मरन्त्यः, तस्य विरहविह्वलाः, तं सर्वत्र विचिन्वन्त्यः, कदाचित् वृक्षलतादीन् पृच्छन्त्यः, तस्य क्रीडाचेष्टितानि स्वयमपि अनुचरन्त्यः, भगवद्भावेन पूर्णाः अभवन्।