एवं देहेन न कदापि अनुभवः, न दर्शनं, न श्रवणं जातम्; तथापि कदाचित् सा रूपश्रीः स्वयमेवात्मनि दृश्यते। तस्मात्, हे राजन्, देहसम्भूतं तादृशं रूपं जीवः प्राप्नोति; यदर्थं प्रत्यक्षानुभवः नास्ति, तदर्थं मनसा ग्राह्यं न भवति। केवलं मन एव पुमांसं पूर्वरूपाणि प्रकाशयति, तथा भाविनि रूपाणि, अपि च अभाविनि—एवं ते सौम्यं भूयात्। अत्र कदाचित्, यत् न कदापि दृष्टं न श्रुतं, तदपि मनसि प्रादुर्भवति; तस्मात् देशकालकर्मभिः यथावत् अनुमानं कर्तव्यम्। यावन्ति विषयाः मनसः इन्द्रियाणां च गम्यन्ते, तानि सर्वाणि पुनः पुनः प्रादुर्भवन्ति लीयन्ते च, यथाक्रमम्; सर्वे जनाः एषां अनुभवेन समानाः। यदा मनः केवलं सत्त्वगुणे स्थिरं भवति, भगवतः समीपे स्थित्वा, तदा तमः, यथा चन्द्रस्य छाया, नश्यति, प्रकाशः जायते। अहं-ममेत्यस्य भावस्य प्रवाहः, बुद्धि-मनः-इन्द्रिय-गुणानां अनादित्वात्, यावत् स्थितः, तावत् न विरमति। निद्रायाम्, मूर्च्छायाम्, दुःखकाले, प्राणविघातात्, अहम्-अस्मि इति चेतना न जायते—even मृत्युदाहे अपि। गर्भे बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशधा सूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः न दृश्यते। अपि च, विषयाभावे अपि, प्रवाहः न निवर्तते; विषयान् चिन्तयतः, स्वप्नेऽपि, मिथ्यायां दुःखप्राप्तिः भवति। एवं पञ्चधा सूक्ष्मशरीरं, त्रिभिः षोडशभिः च विस्तारितं, चेतनया युक्तं, जीवः इत्युच्यते। तेन एव जीवः शरीरेषु प्रविश्य त्यजति, तेनैव सुख-दुःख-भीतिः-पीडाः-आनन्दः अनुभवति। यथा लवली तृणे जलं च न परित्यजति न तिष्ठति, तथा जीवः शरीरेण आत्मभावं न परित्यजति, मृत्युकालेऽपि। अदृष्टं दृश्यवत् न विनश्यति, किं तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; यदतीतम्, यदस्ति, यद्भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम्। यावत् अज्ञानं कर्मणि स्थितं, तावत् इन्द्रियकृतान् कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयतः, अनात्मनः बन्धः जायते। तस्मात्, तस्य मोक्षहेतोः, समग्रेणात्मना हरिं पश्यन्, यः विश्वस्योत्पत्तिस्थितिलयकारणम्, तं पूजय। मैत्रेय उवाच—एवं स्वानां मार्गं हंसानां दर्शयित्वा, नारदः भक्तश्रेष्ठः, तान् अभ्यनुज्ञाय, सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपस्यै जगाम। तत्र, एकचित्तः, धैर्येण, गोविन्दपादपद्मं पूजयन्, सर्वसङ्गविमुक्तः, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप। एष आत्मविद्या, दिव्येन नारदेन गीता, यो जपेत् शृणुयाद्वा, स संसारबन्धात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दस्य कीर्तिः, यः जगत् पुण्ययति, आत्मशुद्धिस्वरूपेण नारदमुखोद्गता, यः शृणोति, स परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धविमुक्तः, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। एषा अद्भुता परविद्या, या मया लब्धा, स्त्रीपुंसोः इहामुत्र च कर्तव्येषु सर्वसन्देहान् निवर्तयति। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानम् अकरोत्, तदा व्रजयोषितः तं द्रष्टुं अशक्नुवन्त्यः, स्वामिनं विना स्त्रीगजवद् संतप्यमानाः। ताः भगवतः गमनावलोकन-स्नेह-स्मित-लीलावलोकन-प्रलाप-रम्यविलासेषु मनसा मग्नाः, लक्ष्मीपतेः चित्तापहृत्य, तद्विलासान् अनुकरणं चक्रुः, स्वं स्वं तं मानयन्त्यः। गमनं, स्मितं, चेष्टितं, भाषणं, अन्यानि च, प्रियस्य प्रियाः, तद्रूपिण्यः, क्रीडाविलासान् अनुकरोति स्म, ‘अहं सः’ इति प्रत्ययेन। समवेत्य, तं स्तुवन्त्यः, उच्चैः गायन्त्यः, वनान्यन्यं विचरन्त्यः, विवल्लीकृताः, तम् अन्वेषन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि परमपुरुषं अन्तः वहन्ति, नभ इव पृच्छन्त्यः। ‘हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध—कच्चित् नन्दसूनुः अत्र गतः? येन स्नेहावलोकन-स्मितैः अस्माकं चित्तं चोरितम्?’ ‘हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक—कच्चित् रामानुजः गर्वितानां स्त्रीणां मध्ये स्मितेन गर्वं भग्न्वा अत्र गतः?’ ‘हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादप्रिय, मधुकुलपरिवृते, कच्चित् प्रियाच्युतः त्वया विभूषितः अत्र गतः?’ ‘हे मालती, मल्लिका, जाती, यूथिका—कच्चित् माधवः त्वां स्पर्शेन हर्षयन् अत्र गतः?’ ‘हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थाः सर्वे वृक्षाः—कृपया अस्माकं शून्यहृदयानां कृष्णस्य मार्गं दर्शयत।’ ‘हे पृथिवि, किम् तपः कृतं यया केशवपादसंस्पर्शोत्सवे रोमाञ्चितवपुः शोभसे? किं पादसंस्पर्शात्, कृत्याद्, वा वराहाङ्कदर्शनात्?’ ‘कच्चित् अत्र अच्युतः स्वप्रियायै आगतः, तस्याङ्गदर्शनस्पर्शाभ्यां तस्य गन्धपुष्पमाल्यं स्तनकुङ्कुमलिप्तं वायौ वहति।’ ‘पद्महस्तं प्रियायाः स्कन्धे निधाय, रामानुजः, मदमत्तभृङ्गतुलसीपरिवृतः, अत्र विचरति; किं वृक्षाः तं द्रष्ट्वा प्रणमन्ति?’ ‘एतान् लतान् पृच्छत—ये वृक्षान् आलिङ्गयन्त्यः, तस्य स्पर्शात् रोमाञ्चं दर्शयन्ति।’ एवं, विवल्लीकृत्य, कृष्णान्वेषणक्लेशेन, ताः गोप्यः तस्य लीला अनुचिन्त्य, तं तं भावं प्रतिपद्य, तं अनुचक्रुः। काचित् पूतनां अनुकरणं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं दातुम् अगच्छत्; अपराऽन्यया रुदन्त्या शिशुं सान्त्वयामास; अन्यया शकटासुररूपिण्या पादेन ताडिता। अन्यया दैत्यरूपिण्या कृष्णरूपिणीं गृहीत्वा, अन्यया गोष्ठध्वनिं कृत्वा पादेन आकृष्टा। काचिद् कृष्णरामरूपेण गोपालवत् क्रीडन्त्यः; अन्यया वत्सासुररूपिण्या निर्जिता; अन्यया बकासुररूपं धृतम्। काचिद् दूरस्थां कृष्णरूपिणी आह्वयन्ती अन्वगच्छत्, वेणुं वादयन्ती, क्रीडन्ती; अन्याः तां प्रशंसन्त्यः, ‘साधु साधु’ इति। एवं श्रीमद्भागवतस्य एतेषु श्लोकेषु उक्तं यथाक्रमम्, एकसूत्रेण पवित्रया कथया संकीर्तितम्।