यथा पुरुषः स्वपन्नं श्वसन्तं शरीरं परित्यज्य यथेष्टं कर्मफलम् अनुभवति, तथा सः स्वशरीरेण वा अन्येन वा तद्फलम् उपभुङ्क्ते। यः पुरुषः 'अहं एषः' इति मनसा यत् गृहीते, तस्यैव कर्मणः फलं स प्राप्नोति, येन पुनर्भवः सम्पद्यते। यथा मनः इन्द्रियद्वयेभ्यः क्रियाभिः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनसः प्रवृत्तिभिः विज्ञायन्ते। अस्मिन्नेव शरीरे न कदापि दृष्टं न श्रुतं न अनुभूतं रूपं, तथापि कदाचित् स्वात्मनि तद् अवगम्यते। अतः हे राजन्, आत्मा शरीरसम्भवम् एव रूपं प्राप्नोति; यः अर्थः प्रत्यक्षेण न अनुभवितः, तं मनसा न गृहीतुं शक्यते। मन एव पुरुषस्य पूर्वरूपाणि प्रकाशयति, तथा भाविनि अपि, अभाविनि अपि रूपे; भवतु ते सौम्यं। अत्र कदाचित् अनभूतं अपि मनसि प्रादुर्भवति; तेन, देशकालकर्मभ्यः अनुमानं कर्तव्यम्। सर्वे विषयाः ये मनसः च इन्द्रियाणां गम्याः, ते पुनः पुनः क्रमशः आगच्छन्ति च गच्छन्ति च; सर्वे जनाः एतद् अनुभवामः। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं भवति, भगवतः समीपे स्थित्वा, तदा तमः, यथा चन्द्रस्य छाया, अपसार्यते, तदा एतत् प्रकाशते। 'अहं' 'मम' इति भावो, यावत् बुद्धिमनःइन्द्रियगुणानां अनाद्यवस्थायाम्, तावत् एव जनस्य प्रवृत्तिः; तस्य व्यवधानम् न भवति। स्वप्ने, मूर्च्छायाम्, दुःखकाले च, प्राणविघातात्, 'अहं अस्मि' इति चेतना न जायते—even मृत्युदाहे अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशकं सूक्ष्मशरीरं न प्रकटते, यथा अमावास्यायां चन्द्रमाः न दृश्यते। विषयाभावे अपि, प्रवाहः न निवर्तते; विषयचिन्तनात्, स्वप्ने अपि, अनृतत्वे अपि, दुःखम् आगच्छति। एवं पञ्चविधं सूक्ष्मशरीरं, त्रिभिः षोडशधा च विस्तार्य, चेतना युक्तं सन्, जीवः संज्ञां लभते। तेन एव पुरुषः शरीराणि गृह्णाति च त्यजति च, तेन एव सुखदुःखभयानन्दानुभवः भवति। यथा लट्वा तृणजलयोः न निःसरति न तिष्ठति, तथा पुरुषः शरीराभिमानं न परित्यजति, मृत्युकाले अपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; यद् अभूत्, यद् अस्ति, यद् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ शयितम्। यदा इन्द्रियकृतकर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, यावत् अज्ञानं कर्मणि वर्तते, तावत् अनात्मनः बन्धः सम्पद्यते। अतः तस्मात् विमुक्तये, सर्वात्मना हरिं पूजय, यः जगतः स्वामि, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयाः समुत्पद्यन्ते। मैत्रेय उवाच—भगवत्प्रियः नारदः हंसपथम् उपदिश्य स्वान् अनुजानन् सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपोर्थम् अगमत्। तत्र एकाग्रचित्तः दृढनिश्चयः सन्, गोविन्दपादपद्मं पूजयन्, सर्वासक्तिं परित्यज्य, भक्त्या सायुज्यं प्राप्नोत्। एषा परमार्थविद्या, या दिव्यऋषिणा गीताः, यः पठति वा शृणोति वा, स संसारबन्धात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, या लोकपावनी, दिव्यऋषेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्धिस्वरूपिणी; यः शृणोति, स परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धविमुक्तः, पुनर् न संसरेत्। एषा अद्भुता परमार्थविद्या, या मया अधुना प्राप्ता, स्त्रीणां पुरुषाणां च धर्मस्य सर्वसंशयान् निवर्तयति, इह च परत्र च। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानम् अगात्, तदा व्रजयोषितः तं द्रष्टुं अशक्नुवन्त्यः, स्वामिनः वियोगे स्त्रीगजवद् संतप्ताः। ताः भगवतः गतिस्नेहस्मितावलोकनकथालापविलासेषु मनः समर्प्य, लक्ष्मीपतौ मनोहरं मनः कृत्वा, तस्यैव लीलाः अनुकरणाय प्रवृत्ताः, 'अहं स एव' इति प्रत्ययेन। गमनस्मितावलोकनभाषणादिषु, प्रियासः प्रियस्य रूपं धारयन्त्यः, कृष्णस्य लीलाचेष्टां अनुकारयन्त्यः, 'अहं सः' इति मनसा निश्चिताः। संगत्या, कृष्णस्य गीतानि उच्चैः गायन्त्यः, वनात् वनं उन्मत्तवत् विचरन्त्यः, तं अन्वेष्टुं वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग् स्थिताः अपि, परमपुरुषं अन्तः स्थितं वहन्ति, इव आकाशं पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध! किं नन्दसूनुः अस्मिन्पन्थाने गतवान्, यः स्नेहावलोकनस्मितैः अस्माकं मनांसि चोरयति?' 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक! किं रामानुजः, यस्य स्मितेन गर्विता अपि स्त्रियः नमन्ति, अस्मिन्पन्थाने गतवान्?' 'हे पुण्ये तुलसि, गोविन्दपादपद्मप्रिये, भृङ्गसंघैः सेव्यमाने! किं प्रियतमः अच्युतः त्वया भूषितः अत्र गतवान्?' 'हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका! किं माधवः त्वां स्पर्शयन् अत्र गतवान्?' 'हे चूत, प्रियाराल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थिताः वृक्षाः! अस्माकं रिक्तहृदयानां कृते, कृष्णस्य गतिं निवेदयत।' 'हे पृथिवि! किं तपः कृतवती यत् केशवपादसंपर्कोत्सवेन रोमाञ्चिता शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मभ्यः, वा वराहाङ्केन?' 'किं अच्युतः अत्र प्रियतमे आगतः, तस्य देहदृष्ट्या विलोचनैः च तां प्रमोदितवान्? गन्धः माल्यस्य, यो कुङ्कुमलेपनात् स्तनयोः, अत्र प्रवाह्यते।' 'पद्महस्तेन प्रियतमाङ्के स्थापयित्वा, रामानुजः भृङ्गतुलसीसमूहैः अनुगम्य अत्र विचरति; किं वृक्षाः तं द्रष्ट्वा प्रीतेन नमन्ति?' 'एतान् लतान् पृच्छामः, ये वृक्षान् आलिङ्ग्य तस्य स्पर्शेन हृष्टाः रोमाञ्चिताः दृश्यन्ते।' एवं, उन्मादवद् भाषमाणाः, गोप्यः कृष्णान्वेषणे संतप्ताः, तस्य लीलाचेष्टां अनुकारयन्त्यः, तस्मिन् एव मनसा लीनाः। तासु काचित् पूतनां अनुकरणं कृत्वा, कृष्णाय स्तनं पाययितुं समुपजगाम; अपरां काचिद् रुदन्तं शिशुं इव सान्त्वयामास; अपरां शकटासुरं इव पादेन प्रहारयामास।