वेदविदां मध्ये कर्मणां रहस्यं परमं चर्च्यते—कर्माणि गूढानि, न तु स्फुटानि सन्तीति। तदा नारदः उवाच—येन येन कर्मणा यः यथाऽचरति, तेनैव सः कर्मफलानि अनवरतम् अनुभवति, सूक्ष्मशरीरमनेन च। यथा कश्चित् स्वपन्नं प्राणन्तं देहम् उत्सृज्य गच्छति, तथा सः कर्मफलान्यन्यत्रापि भुङ्क्ते, स्वदेहेन वा अन्येन वा। यद् यदयं पुरुषः मनसा 'अहं एषः' इति गृहीत्वा कर्म करोति, तस्य तस्य फलं प्राप्नोति, येन पुनर्जन्म जायते। यथा इन्द्रियद्वारकर्मभिः मनः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनसः प्रवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अस्मिन्नेव देहे किञ्चिद् नानुभूतं न दृष्टं न श्रुतं च, तथापि कदाचिद् तद्रूपं स्वयमेव अन्तः पश्यति। तस्मात्, हे राजन्, देही तादृशं रूपम् आप्नोति, यद् देहसम्भूतं; प्रत्यक्षेणानुभूतार्थं मनसा न गृह्यते। मन एव पुरुषस्य पूर्वरूपाणि च, भाविनि च, अभाविनि च प्रकाशयति, शुभमस्तु ते। कदाचिदत्र अपि, यन्न दृष्टं न श्रुतं, तदपि मनसि प्रादुर्भवति; तस्मात् देशकालकर्मभ्यः अनुमानं कर्तव्यम्। यद् यद् मनसाम् इन्द्रियाणां गोचरं वस्तु, तानि तानि पुनः पुनः आगच्छन्ति यान्ति च; सर्वे जनाः एषां अनुभवेन समानाः। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं भवति, भगवत्सन्निधौ स्थितं, तदा तमोऽन्धकारः शशिकान्तस्येव छायया विनश्यति, प्रकाशः जायते। 'अहम्' 'मम' इति बुद्धिः पुरुषे तावत् प्रवर्तते, यावत् बुद्धिमनइन्द्रियगुणानां अनाद्यवस्थायाम् व्यवस्था अस्ति। स्वप्नकाले, मूर्च्छायाम्, क्लेशे, प्राणविघातसमये, 'अहं अस्मि' इति विज्ञानं न जायते—even मरणदाहकाले अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशकं सूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः। यदा विषयः नास्ति अपि, प्रवाहः न निवर्तते; विषयचिन्तनात्, स्वप्नेऽपि अशुभं दृश्यते, यद्यपि तदसत्यम्। एवं पञ्चात्मिका सूक्ष्मशरीरवृत्तिः त्रिभिः षोडशभिः च विस्तारिता, चेतनया युक्ता, स जीव इति कथ्यते। एतेन एव पुरुषः देहान् गृह्णाति त्यजति च, सुखदुःखभयपीडासुखानि च अनुभवति। यथा लेशा तृणोदके न गच्छति न तिष्ठति, तथा पुरुषः देहाभिमानं न त्यजति, मृत्युक्षणेऽपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; यद् भूते, यदस्ति, यद् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम् इव। इन्द्रियकृतं कर्म पुनः पुनः चिन्तयन्, यावत् अज्ञानं कर्मणि तिष्ठति, तावत् अनात्मनः बन्धनं जायते। तस्मात्, तस्मात् मोक्षार्थं, सर्वात्मना हरिं पूजय; स एव विश्वस्य स्वामी, यस्मात् सृष्टिस्थितिसंहाराः जायन्ते। मैत्रेय उवाच—भगवत्प्रिय नारदः, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् स्वान् विदाय, सिद्धलोकं ययौ। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिपालनं शिक्षयित्वा, कपिलाश्रमं तपोर्थं अगमत्। तत्र, एकाग्रचित्तः, दृढनिश्चयः, गोविन्दपादपद्मं समर्चयन्, सर्वासक्तिम् उत्सृज्य, भक्त्या सायुज्यं प्राप। एषा आत्मविद्या भगवता नारदेन गीताऽस्मिन्, यः पठति शृणोति वा, स संसृतिबन्धात् विमुच्यते। एषा मुकुन्दकीर्ति: पावनी, या आत्मविशुद्धिं वहन्ती, दिव्यर्षेः मुखान्निर्गता, यः शृणोति स परमां गतिं प्राप्य, सर्वबन्धैः विमुक्तः, पुनर् न संसरेत्। एषा अद्भुता परमार्थविद्या, या मया समुपलभ्या, स्त्रीपुंसां धर्मान् अत्र परत्र च सर्वान् संशयान् निवारयति। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानम् अकरोत्, तदा व्रजयोषितः तं न द्रष्टुं समशक्नुवन्, ताः स्वामिनं विना स्त्रीगज्यः इव शोकाकुलाः अभवन्। ताः लक्ष्मीसहायस्य भगवतः गमनं, स्नेहं, स्मितं, विलोकनं, वाक्यं, लीलां च चिन्तयन्त्यः, तद्गुणैः आकृष्टमानसाः, तस्यैव आचरितानि अनुकरणं चक्रुः, 'अहं सः' इति प्रत्येकं मनसि निश्चित्य। गमने, हासे, ईक्षणे, भाषणे, अन्येषु चेष्टासु च, ताः प्रियस्य प्रियतमा भगवतः रूपं धारयन्त्यः, कृष्णस्य लीलाविलासं अनुचरन्त्यः, 'अहं सः' इति हृदि निश्चित्य अवदन्। ताः सर्वाः समागत्य, तं उच्चैः गीत्वा, वनाद् वनं विचरन्त्यः, उन्मत्तवत् तं अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् अपृच्छन्, ये पृथग् स्थिताः अपि, परमपुरुषं अन्तः वहन्ति, नभः इव पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध वृक्षाः, किं यूयं नन्दसूनुं इमाम् मार्गेण गतवन्तं दृष्टवन्तः, येन अस्माकं मनांसि हरन्ति स्नेहस्मितैः?' इति। 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक वृक्षाः, किं रामानुजः, यस्य स्मितेन गर्विताः अपि नमन्ति, इह गच्छन् दृष्टः?' इति। 'हे भाग्यवती तुलसी, गोविन्दपादपद्मप्रिय, भ्रमरवृन्दैः सेविता, किं अच्युतः त्वया भूषितः अत्र गतः?' इति। 'हे मालती, हे मल्लिका, हे जाति, हे यूथिका, किं माधवः स्वस्पर्शेन त्वां हर्षयन् अत्र गतः?' इति। 'हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीपादयः, यमुनातटस्थिताः सर्वे वृक्षाः, अस्माकं रिक्तचित्तानां कृते, कृष्णस्य गतिं निवेदयत।' इति। 'हे पृथिवि, किं तपः कृतं त्वया, यत् केशवपादसंपर्कोत्सवेन रोमाञ्चितां शोभसे? किं तस्य पादस्पर्शात्, वीर्यकर्मभ्यः, वाराहाङ्केन वा?' इति। 'किं वा, अच्युतः अत्र स्वप्रियायै आगतः, तस्या इन्द्रियाणि तेन देहेन च दृष्ट्या च हर्षयन्? स्रग्गन्धः अपि, यो कुलपतेः स्तनकुङ्कुमलिप्तः, अत्र वायुम् आगतः।' इति। 'पद्महस्तः प्रियाङ्कायाः स्कन्धे निवेश्य, रामानुजः, मदान्धभ्रमरैः तुलसीया च अनुगतः, अत्र विचरति; किं वृक्षाः तं द्रष्टुं प्रणमन्ति?' इति। 'एतान् लतान् पृच्छत, ये वृक्षान् आलिङ्गन्ति; नूनं तस्य हस्तस्पर्शात् प्रमोदेन रोमाञ्चिता भवन्ति।' इति। एवं भगवतः विरहविह्वलाः व्रजयोषितः तं सर्वत्र अन्वेषयन्त्यः, तस्य लीलाम् अनुस्मरन्त्यः, सर्वं वनं संचारयन्त्यः, तं प्राप्नुम् इच्छन्त्यः, तद्गुणकीर्तनं च कुर्वन्त्यः, भगवतः परमप्रेम्णा एकीभूतचित्ताः अभवन्।