यत्र यः पुरुषः कर्माणि कुर्यात्, तत्र स देहं परित्यज्य, अन्येन देहेन तस्य कर्मणः फलानि उपभुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये श्रुतः विवादः अस्ति—कर्माणि कृतानि गूढानि, न तु प्रत्यक्षाणि इति। नारदः उवाच—येन कर्मणा यः यः यः आचरति, तेन कर्मणा एव सः अनन्तरं जीवनि, सूक्ष्मशरीरमना सम्यक् फलानि उपभुङ्क्ते। यथा नरः शयनं श्वासं च देहं परित्यज्य तिष्ठति, एवं सः कर्मफलानि तस्य देहेन वा अन्येन वा उपभुङ्क्ते। यद् यद् मनसा 'अहं इदं' इति गृहीत्वा पुरुषः यत् आचरति, तस्य फलम् प्राप्य पुनरुत्पत्तिः भवति। यथा मनः इन्द्रियकृत्याभ्यां अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनःगतचेष्टाभिः ज्ञायन्ते। अस्मिन शरीरे न अनुभवः, न दर्शनं, न श्रवणं; तथापि कदाचित् तद् रूपं अन्तःस्वरूपे अनुभूयते। अतः राजन्, देहसमुत्थं रूपं जीवः प्राप्नोति; यः अर्थः प्रत्यक्षानुभूतः न, तं मनः न ग्राहयति। मनः एव पुरुषाय पूर्वरूपाणि, भाविरूपाणि, अभाविरूपाणि च प्रकाशयति—शुभं भवतु। अत्र कदाचित् अदृष्टं अश्रुतं च मनसि प्रकटते; अतः स्थानकालकर्मानुसारं अनुमानं कर्तव्यम्। ये वस्तूनि मनः इन्द्रियगोचराणि, तानि क्रमशः पुनः पुनः आगच्छन्ति गच्छन्ति; सर्वे जनाः एतत् अनुभवम् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं भवति, भगवतः समीपं वर्तते, तदा तमः चन्द्रस्य छायावत् नश्यति, एषः विषयः प्रकाश्यते। 'अहं' 'मम' इति बुद्धिमनइन्द्रियगुणानां अनादिकल्पनायां स्थायिनि, तावत् एषः भावः व्यक्तः भवति। निद्रायां, मूर्छायां, दुःखे, प्राणविघातात्, 'अहं अस्मि' इति चेतना न उद्भवति—मृत्युदाहने अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशसूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः न दृश्यते। वस्तुनि अभावे अपि, चक्रं न निवर्तते; विषयध्यानात्, स्वप्ने अपि दुःखम् आगच्छति, तानि असत्यानि अपि। एवं त्रिधा षोडशधा विस्तृतं पञ्चधा सूक्ष्मशरीरं चेतनया संयुक्तं जीवः कथ्यते। तेन पुरुषः देहान् गृह्णाति त्यजति च, तेन एव सुखदुःखभयपीडानन्दान् अनुभवति। यथा जलतृणयोर् यः जालूकः न गच्छति न तिष्ठति, तथा पुरुषः देहाभिमानं न त्यजति, मृत्युकाले अपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, अपि तु स्वप्नवत् अन्यथा अस्ति; भूतं, वर्तमानं, भविष्यत्, सर्वं दिनरात्रि तिष्ठति। यदा इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः मनसा चिन्त्यन्ते, तावत् कर्मणि अज्ञानं स्थायि, आत्मनः बन्धः भवति। अतः तस्य मोक्षार्थं, सर्वभावेन हरिं पूजय, विश्वं तस्य स्वं पश्य, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयः प्रवर्तन्ते। मैत्रेयः उवाच—ततः भगवतः भक्तश्रेष्ठः नारदः, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् स्वान् विदाय, सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिपालनाय उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपस्यै जगाम। तत्र स्थिरचित्तः, एकाग्रचित्तः, गोविन्दपदकमलानि पूजयामास; सर्वासक्तिम् त्यक्त्वा, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप। हे निष्पाप, एषा आत्मतत्त्वविद्या दिव्येन मुनिना गीतः; यः पठनं वा शृणोति वा, स संसारबन्धनात् विमुक्तः भवति। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, यः जगत् पावयति, दिव्यस्य मुनेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्धिस्वरूपा; यः शृणोति, स परमं पदं प्राप्य, सर्वबन्धनात् मुक्तः, पुनः न संसारं चरति। एषा अद्भुतं परमार्थविद्या, यां अहं प्राप्तवान्, सर्वाणि स्त्रीपुरुषधर्मसन्देहान् अत्र तत्र च निरस्यति। शुकः उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानः अभवत्, व्रजस्त्रियः तं न दृष्ट्वा, शोकाकुलाः अभवन्, यथा कुलपतीनिरस्ताः गजिन्यः। तस्य गमनं, स्नेहं, हासं, विलासदृष्टिं, मधुरवचनं, रम्यलीलां च स्मृत्वा, लक्ष्मीपतिं मनसा आकृष्टाः, ताः तस्य लीलां अनुकरणं आरभन्त, स्वं तं इति भावयन्त्यः। ताः तस्य गमनं, हासं, दृष्टिं, वचनं, अन्यानि च कृत्यानी, प्रियतमस्य प्रियाः, तस्य रूपं धृत्वा, केशवस्य लीलां अनुचेरुः, 'अहं सः' इति हृदयेन निश्चिताः। ताः समागत्य, तं उच्चैः गायन्त्यः, वनं वनं विचरन्त्यः, उन्मत्तवत् तं अन्वेषयन्त्यः, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग् स्थिताः, परमपुरुषं अन्तः धारयन्ति, आकाशमिव पृच्छन्त्यः। 'हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध वृक्षाः, किं नन्दसुतः अत्र अगच्छत्? यस्य स्नेहदृष्ट्या हासेन च अस्माकं मनांसि चोरितानि।' 'हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक वृक्षाः, किं रामानुजः, यस्य हासः गर्वितान् अपि नमयति, अत्र गर्विताभिः वधूभिः गतः?' 'हे भाग्यवती तुलसी, गोविन्दपदप्रिय, भ्रमरवृत, किं अत्र अच्युतः गतः, येन त्वं शोभिता?' 'हे मालती, हे मल्लिका, हे जाति, हे यूथिका, किं माधवः अत्र गतः, तव स्पर्शेन प्रमुदिता?' 'हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बू, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, यमुनातटस्थ वृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयाः, कृपया कृष्णस्य पथं दर्शयत।' 'हे भूमे, किम् तपः कृतवती, यत् त्वं शोभसे, केशवपादस्पर्शोत्सवात् रोमाञ्चिताः? किं तस्य पादस्पर्शात्, वीर्यकृत्यात्, वा वराहाङ्केन?' 'वा अच्युतः अत्र प्रियायाः आगतः, सखी, तस्य शरीरदृष्ट्या प्रियायाः इन्द्रियाणि प्रमुदितानि; तस्य माल्यगन्धः, यः कुलनायकस्य, प्रियायाः कुंकुमलेपनात् रञ्जितः, अत्र वायुम् आगतः।' 'पद्महस्तं प्रियायाः स्कन्धे स्थापयित्वा, रामानुजः, मदोन्मत्तभ्रमरैः तुलस्याः च अनुगतः, अत्र विचरति; वृक्षाः तं द्रष्ट्वा, स्नेहदृष्ट्या, नमतिः?' एवं भगवतः वियोगे व्रजस्त्रियः तं अन्वेषयन्त्यः, तस्य लीलां, रूपं, गुणं स्मृत्वा, वनं वनं विचरन्त्यः, वृक्षादीन् पृच्छन्त्यः, तस्य दर्शनाय आकुलाः अभवन्।