ततः नारदः राज्ञे प्राचीनबर्हिषे उपदेशं दत्त्वा उवाच — हे राजन्, मृगस्य आचारं पश्य, तस्य यथा वृत्तिं निरीक्ष्य स्वं मनः हृदि यथारथी रश्मीं धारयति, तथा संयमय। स्त्रीणां संगं तथा गानं मृगसमूहस्य त्यज, शनैः शनैः हंसस्य आश्रयमुपगच्छ, तृप्तिं प्राप्य, क्रमशः निवर्तस्व। राजा उवाच — हे ब्राह्मण, भगवतः उक्तं श्रुत्वा मनसि विचिन्त्य अहं पृच्छामि, यदि गुरवः एतद् जानन्ति, तर्हि किमर्थं न व्याचक्षते? पुनः राजा उवाच — हे ब्राह्मण, तव वचनेन मम महान् संशयः नष्टः। येन स्थलेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः भवन्ति। येन येन कर्मणा इह जनः शरीरं त्यक्त्वा अन्येन शरीरेण तत्र तस्य फलान् भुङ्क्ते। एषा वेदविदां मध्ये विवादः श्रुतः — यानि कर्माणि क्रियन्ते, तानि गूढानि, न प्रकाशानि इति कथ्यन्ते। नारदः उवाच — येन येन कर्मणा जनः क्रियते, तेन तेन एव अनन्तरं सूक्ष्मशरीरेण मनसा तस्य फलान् अविच्छिन्नं भुङ्क्ते। यथा जनः सुप्तं श्वसन्तं शरीरं त्यजति, तथा सः तस्य शरीरस्य वा अन्यस्य वा फलं भुङ्क्ते। यद् मनसा 'अहं इदम्' इति गृह्णाति, तेन कर्मणा पुनर्जन्मं प्राप्य तस्य फलान् लभते। यथा मनः उभयन्द्रियाणां क्रियाभिः अनुमीयते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनःगतचेष्टाभिः ज्ञायन्ते। अनेन शरीरेण न अनुभवितं न दृष्टं न श्रुतम्; तथापि कदाचित् तद् रूपं स्वात्मनि दृश्यते। तस्मात्, हे राजन्, देहसम्भूतं रूपं जीवः प्राप्नोति; अप्रत्यक्षं अर्थं मनः न ग्रहीतुं शक्नोति। मनः एव पूर्वरूपाणि तथा भविष्यन्ति न भविष्यन्ति च जनाय दर्शयति — भवतु ते शुभम्। अत्र कदाचित् अदृष्टं अश्रुतं च मनसि प्रकटते; तस्मात् स्थानकालकर्मानुसारं अनुमीयेत। यावद् मनः इन्द्रियगोचरविषयाः पुनः पुनः आगच्छन्ति यान्ति च, सर्वे जनाः एतद् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थितं भगवतः समीपे तिष्ठति, तदा तमः चन्द्रस्य छायावत् नश्यति, तद् प्रकाश्यते। 'अहं' 'मम' इति बुद्धिमनसइन्द्रियगुणानां अनादिसंस्थिते यावत् व्यवस्थितिः तावत् तद् बाध्यते। स्वप्नमूर्छादुःखेषु प्राणावरोधात् 'अहं अस्मि' इति चेतना न उद्भवति — मृत्युतापे अपि। गर्भे बाल्ये च बाल्यत्वात् एकादशसूक्ष्मशरीरं न प्रकटते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः न दृश्यते। वस्तुनः अभावे अपि चक्रं न समाप्तं; यदा विषयान् चिन्तयति, दुःस्वप्नः आगच्छति, यद्यपि तद् असत्यम्। एवं पञ्चसूक्ष्मशरीरं त्रिः षोडशधा विस्तार्य चेतनया संयुक्तं जीवः इति कथ्यते। एतेन जनः शरीरेण गृहीत्वा त्यक्त्वा सुखदुःखभीतिव्यथाहर्षान् अनुभवति। यथा जलतृणयोः जले स्थले च जालूका न गच्छति न तिष्ठति, तथा जनः मृत्युकाले अपि देहाभिमानं न त्यजति। अदृश्यं दृश्यवत् न नश्यति, किं तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; भूतं, वर्तमानं, भविष्यत् सर्वं दिवानिशं सुप्तम्। यदा इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, यावत् कर्मणि अज्ञानं तावत् अनात्मनः बन्धः भवति। तस्मात् तस्य मोक्षार्थं, सर्वात्मना हरिं पूजय, विश्वं तस्यैव रूपं पश्य, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयः उत्पद्यते। मैत्रेयः उवाच — भगवान् नारदः, भक्तश्रेष्ठः, हंसपथं दर्शयित्वा तान् विसृज्य सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे उपदिश्य कपिलस्य आश्रमं तपः कर्तुं जगाम। तत्र एकाग्रचित्तः दृढः गोविन्दपादकमलं पूजयन्, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप्तवान्। हे निष्पाप, एषा आत्मतत्त्वविज्ञप्तिः दिव्यर्षिणा गीतम्; यः पठति वा शृणोति वा, तद् संसारबन्धनात् विमुक्तः भवति। एषा मुकुन्दस्य पावनी कीर्ति, या जगत् पावयति, दिव्यर्षेः शुद्धात्मनः मुखात् प्रवृत्ता; यः शृणोति, सः परमं पदं प्राप्य सर्वबन्धनात् मुक्तः, पुनः संसारं न प्राप्नोति। एषा अद्भुतात्मतत्त्वविज्ञप्तिः, या मया प्राप्ता, सर्वे स्त्रीपुंसोः कर्मविचारान् इहामुत्र निहत्य संशयान् निवारयति। शुकः उवाच — यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानं कृतवान्, तदा व्रजस्त्रियः तं दृष्ट्वा न अशक्नुवन्, ताः दुःखिताः अभवन्, यथा गजपतिविरहिताः स्त्रीगजाः। ताः भगवतो गमनं, स्नेहं, स्मितं, हास्यम्, लीलावलोकनं, मधुरवचनं, रम्यविलासं च मनसि धृत्वा, लक्ष्मीपतिं मनसा आकृष्टाः, तस्य क्रियाः अनुकरणं आरभन्त; प्रत्येकं स्वं तं इति अभिमन्यन्त। गमनं, हास्यम्, विलोकनं, वचनं, अन्यानि च, प्रियाः प्रियस्य रूपं धृत्वा कृष्णस्य लीलां अनुकीर्तयन्त्यः 'अहं सः' इति मनसि निश्चित्य तं अनुकरणं कृतवन्त्यः। समेत्य ताः तं गीतं उच्चैः गायन्त्यः वनात् वनं यथा उन्मत्ताः विचरन्त्यः तं अन्वेषयन्, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि परमात्मानं अन्तः धारयन्ति, आकाशवत् पृच्छन्त्यः। हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, किम् नन्दसुतः, यः अस्माकं मनांसि चोरयति स्नेहावलोकनस्मितैः, इमं मार्गं गतः? हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक, किम् रामानुजः, यस्य स्मितं गर्वितानां गर्वं अपि हरति, अस्माकं मध्ये इमं मार्गं गतः? हे शुभे तुलसी, गोविन्दपादप्रीये, भ्रमरसमूहेन आवृताः, किम् अच्युतः तव अलङ्कृतः इमं मार्गं गतः? हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, किम् माधवः तव स्पर्शेन तवां प्रमुदितः इमं मार्गं गतः? हे चूत, प्रियाल, पनस, आसन, कोविद, जम्बु, अर्क, बिल्व, बकुल, आम्र, कदम्ब, नीप, तथा यमुनातीरस्थ वृक्षाः, अस्माकं रिक्तहृदयानां कृष्णस्य पथं दर्शयत।