राज्ञः प्रश्नं श्रुत्वा, नारदः भगवत्कृपया तत्त्वज्ञानं विवृतवान्। सौम्यस्वभावाः स्त्रियः यथा पुष्पस्य गन्धः, तद्वत् आश्रमस्य शरणं लघुं भवति। कामजनितं क्षणिकं सुखं अन्वेष्टुं, मनः संसर्गे लीनं भवति। षड्जगानानि यथा मनोहराणि, तद्वत् स्त्रीणां मधुरवाणी श्रोतृणां मनः आकर्षति। कालः यथा वृकपुच्छः, अनायासेन गृहे सुखं भुञ्जानस्य आयुः दिनरात्रं ग्रसति। तत्र, अनपेक्षया मृत्यु-व्याधः बाणेन हन्यति। हे राजन्, तत्त्वं पश्य—यः आत्मा यस्य हृदयम् आहतम् अस्ति। अतः, मृगस्य आचारं निरीक्ष्य, मनः हृदयस्थं यथा सारथिः रश्मीं धारयति, तथा निगृह्य। स्त्रीसंगं तथा गानं त्यक्त्वा, हंसस्य आश्रयम् अनुव्रज्य, शनैः शनैः तुष्टिं प्राप्य निवर्तस्व। राजा उवाच—हे ब्राह्मण, भगवतः वचनं श्रुत्वा चिन्तितं च मया। यदि ज्ञातं, तर्हि आचार्याः किमर्थं न व्याचक्षते? तव वचनैः मम महत् संशयः नष्टः। यत्र इन्द्रियाणां गमनं नास्ति, तत्र ऋषयः अपि मोहिताः भवन्ति। येन कर्मणा इह जनः शरीरं त्यजति, तेन कर्मणा अन्यत्र शरीरं प्राप्य तस्य फलानि भुञ्जते। वेदविदां मध्ये, तद्विषये विवादः श्रुतः—कर्माणि गूढानि, न तु प्रकाशानि इति। नारदः उवाच—येन कर्मणा जनः यत् आचरति, तेनैव कर्मणा अनवच्छिन्नं फलम् अनुत्तिष्ठति, सूक्ष्मशरीर-मनसा। यथा पुरुषः शयनं श्वासं च शरीरं त्यजति, तथा शरीरं वा अन्यं वा प्राप्य कर्मफलम् अनुभवति। यद् यद् मनसा 'अहं एषः' इति गृहीत्वा, तस्य कर्मणः फलम् प्राप्नोति, यत्र पुनर्जन्म भवति। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभिः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतं कर्म मनः-व्यापारेन ज्ञायते। अस्मिन शरीरं न दृष्टं न श्रुतं न अनुभूतं, किञ्चित् काले तद् रूपं स्वयमेव आत्मनि दृश्यते। अतः, हे राजन्, जीवः तादृशं रूपं शरीरसमुत्थं प्राप्नोति; अनुभवेन अज्ञातं अर्थं मनसा न गृहीतुं शक्यते। मनः एव पूर्वरूपाणि तथा भविष्यरूपाणि, अभाव्यरूपाणि च दर्शयति। यत्र कदा अपि अदृष्टं अश्रुतं मनसि प्रकटते, तत्र स्थान-काल-कर्मानुसारं अनुमानं कर्तव्यम्। यद् यद् मनः इन्द्रियैः गृहीतुं शक्यते, तद् तद् पुनः पुनः आगच्छति गच्छति; सर्वे जनाः एतत् अनुभवति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं भवति, भगवतः समीपे, तदा तमः यथा चन्द्रच्छाया, नश्यति, तत्त्वं प्रकाशते। 'अहम्' 'मम' इति भावना बुद्धि-मनः-इन्द्रिय-गुण-व्यवस्थायाः अनादित्वे तिष्ठति। निद्रायाम्, मूर्छायाम्, दुःखायाम्, प्राणविच्छेदे, 'अहम्' इति बोधः न जायते—मृत्युदाहे अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादश सूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायाम् चन्द्रः न दृश्यते। विषयाभावे अपि, चक्रं न समाप्तम्; विषयचिन्तनात् स्वप्नदोषः आगच्छति, यद्यपि तद् असत्यम्। पञ्चसूक्ष्मशरीरं त्रिभिः षोडशभिः विस्तार्य, चेतना-संयुक्तं जीवः इति कथ्यते। तेन, जनः शरीरं गृह्णाति त्यजति च, तस्य द्वारा सुख-दुःख-भय-पीडा-हर्षं अनुभवति। यथा जला-तृणयोः केशः न त्यजति न तिष्ठति, तथा जनः शरीराभिमानं न त्यजति, मृत्युकाले अपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, यथा स्वप्नः; भूतं वर्तमानं भविष्यत् सर्वं दिनरात्रं शयते। यदा इन्द्रियकृतं कर्म पुनः पुनः चिन्तयति, अज्ञानं कर्मणि यावत् तिष्ठति, तावत् बन्धः आत्मनः न। अतः, तस्य मोक्षाय, सर्वात्मना हरिं पूजय, विश्वं तस्माद् उत्पन्नं, तस्माद् स्थितं, तस्माद् नष्टं इति दृष्ट्वा। मैत्रेयः उवाच—भगवत्-भक्तः नारदः, हंसपथं दर्शयित्वा, विदा दत्त्वा, सिद्धलोकं गतवान्। राजा प्राचीनबर्हिः, पुत्रान् सृष्टिसंरक्षणे उपदिश्य, कपिलस्य आश्रमं तपाय गतः। तत्र, एकाग्रचित्तः, दृढः, गोविन्दस्य पद्मपादौ पूजयन्, सर्वसंगवर्जितः, भक्त्या तद्रूपं प्राप्तवान्। हे पापरहित, एषा आत्मतत्त्वकथा दिव्यऋषिणा गीतः; यः पठति वा शृणोति, स संसारबन्धनात् विमुक्तः भवति। एषा मुकुन्दस्य यशः, विश्वं पावयति, दिव्यऋषेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्ध्याकारः; यः शृणोति, स परमं पदं प्राप्नोति, सर्वबन्धनात् मुक्तः, पुनः संसारं न प्राप्नोति। एषा अद्भुतं आत्मतत्त्वकथा, या मया अधुनाप्राप्ता, सर्वं संशयं निवारयति, स्त्रीपुरुषधर्मे, इह च परत्र च। शुकः उवाच—यदा भगवन् सहसा अदृश्यः अभवत्, व्रजस्त्रियः तं न दृष्ट्वा, दुःखिता अभवन्, यथा गजपतिभ्रष्टा गजिन्यः। तस्य गमनं, स्नेहं, स्मितं, विलासं, वचनं, लीलां च चिन्तयन्त्यः, लक्ष्मीपतेः मनः आकृष्टं, तस्य क्रियाः अनुकरणं आरब्धवन्त्यः, 'अहं सः' इति स्वात्मनि अनुभूय। गमनं, स्मितं, विलोकनं, भाषणं, अन्यानि च, तस्य प्रियाः तस्य रूपं धृत्वा, कृष्णस्य लीलां अनुकरणं कृत्वा, 'अहं सः' इति हृदयेन निश्चित्य। समवेत्य, तं उच्चैः गीत्वा, वनं वनं यथा उन्मत्ताः विचरन्त्यः, तं अन्वेष्टुं, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, ये पृथग् तिष्ठन्ति, किन्तु परमात्मानं अन्तः धारयन्ति, इव आकाशं पृच्छन्त्यः। हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध वृक्षाः, किं नन्दसुतः अत्र गतः, यस्य प्रेमदृष्ट्या स्मितेन च अस्माकं मनः चोरितम्? हे कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चम्पक वृक्षाः, किं रामानुजः, यस्य स्मितं गर्वितानां गर्वं हन्ति, अत्र अभिमानीषु युवतिषु गतः? हे पुण्यतुलसी, गोविन्दपादप्रिय, मधुकण्ठाकीर्णा, किं तं प्रियं अच्युतं दृष्ट्वा, यस्य भूषणं त्वं? हे मालती, मल्लिका, जाति, यूथिका, किं माधवः तव स्पर्शेन तव हर्षं कृतवान् अत्र गतः? एवं व्रजस्त्रियः भगवत्स्मरणेन, तस्य रूपं, गुणं, लीलां च अनुकरणं कृत्वा, तं सर्वत्र अन्वेष्टुं, वृक्षान् पृच्छन्त्यः, भगवद्भावेन लीनाः अभवन्।