स एव प्रियतम आत्मा, यस्मात् किञ्चिदपि भयम् न जायते। यः तद्विजानाति, स एव साक्षाद् विद्वान्, स च विद्वान् हरिरेवाचार्यः। नारदः उवाच—नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं सम्यगुत्तरितः। अधुना तत्त्वनिश्चयं रहस्यं शृणु, यथा वक्ष्यामि, सावधानः भव। कश्चन लघ्वङ्गः प्राणी, सान्त्वनशीलानां मध्ये शरणं याचमानः, षट्पदगानाम् मधुरध्वनिषु आसक्तः, तेषां शब्दलोलुपः, अग्रेस्थितान् लोभान् यथावत् न विचारयन्, येन कदापि तृप्तिर्न लभ्यते, तेषां मध्ये ययौ। पृष्ठतः च मृगः, व्याघ्रबाणेन विद्धः, तमनुसरति। अस्यार्थः—स्त्रीषु सौम्यस्वभावासु, आश्रमस्य शरणं सौरभस्य इव लघुतमम्। कामजन्ये सुखे लोलुपः, सङ्गे मनः निवेश्य, षट्पदस्य गीतवत् स्त्रीणां मधुरवाक्यैः श्रोत्रं ह्रियते। पुरतः यथा वृकपङ्क्तिः, तथा कालः अहर्निशं आयुः अपकर्षति, गृहस्थजीवने रममाणस्य। पृष्ठतः च, मृगश्च यथा, मृत्युर्भगवान् अदृश्यः बाणेन हन्ति। राजन्, एवं विद्धं हृदयम् आत्मानं पश्य। तस्मात्, मृगस्य व्यवहारं निरीक्ष्य, स्वमनो हृदि निगृह्य, सारथिवत् इन्द्रियाणि संयम्य, स्त्रीसङ्गं गानं च परित्यज, हंसाश्रमे आश्रयं शरणं गच्छ, तृप्तः सन् शनैः शनैः निवर्तस्व। राजा उवाच—ब्राह्मण, भगवता यदुक्तं श्रुतं च मया, चिन्तितं च। यदि एतदाचार्यैः ज्ञायते, तर्हि किमर्थं न प्रकाश्यते? ब्राह्मण, तव वचनेन मम महाशङ्का नष्टा। यत्रेन्द्रियगम्यं न भवति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन येन कर्मणा इह जनः शरीरं परित्यज्य, तत्र तेनैव कर्मणा अन्यं शरीरं प्राप्य, तत्र फलं भुङ्क्ते। एषा एव विवादः वेदविदां मध्ये श्रूयते—कर्माणि किल गूढानि, अप्रकटानि इति। नारदः उवाच—येन येन कर्मणा जनः कुर्वन्, तेनैव कर्मणा सः अनन्तरं सूक्ष्मशरीरमना एव फलम् अनुभवति, अविच्छिन्नम्। यथाऽपि सुप्तश्वासशरीरं पुरुषः परित्यजति, तथा सः कर्मफलम् अनुभवति, स्वशरीरेण वा अन्येन वा। यद् यद् अहम् अस्मि इति मनसा गृह्णाति, तेनैव कर्मणा फलं लभते, तेनैव पुनर्जन्म भवति। यथा मनः द्विविधेन्द्रियकर्मभ्यः अनुमीयते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनोवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अनेन शरीरेण न अनुभवितं, न दृष्टं, न श्रुतम्; तथापि कदाचित् सः रूपं आत्मनि दृश्यते। तस्मात्, राजन्, देहधारी तादृशं रूपं प्राप्नोति, यत् शरीरसमुत्थं; अननुभूतार्थः मनसा न गृह्यते। मन एव पूर्वरूपाणि, भाविनि च, अभाविनि च, पुरुषाय प्रकाशयति—भद्रं ते। अत्र कदाचित् अदृष्टं अश्रुतं च मनसि उदेत्येव; तस्मात् देशकालकर्मभिः अनुमानं कार्यम्। यावन्ति मनः इन्द्रियगोचराणि वस्तूनि, तानि पुनः पुनः आगच्छन्ति गच्छन्ति च, अनुक्रमेण; सर्वे जनाः एतदनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थित्वा, भगवतः सन्निधौ, तदा तमः, यथा चन्द्रच्छाया, नश्यति, इदं च प्रकाशते। अहं मम इति भावना, बुद्धिमनःइन्द्रियगुणसंस्थाने अनादौ, यावत् तिष्ठति, तावत् न बाध्यते। स्वप्ने, मूर्छायाम्, क्लेशे, प्राणविघातात्, अहम् अस्मि इति चेतना न जायते—मरणदाहे अपि। गर्भे, बाल्ये च, अपक्वत्वात्, एकादशकं सूक्ष्मशरीरं न प्रकटते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः। विषयाभावे अपि, प्रवाहः न निवर्तते; विषयान् चिन्तयतः, स्वप्ने दुःखम् आगच्छति, यद्यपि तद् असत्यम्। एवं, पञ्चविधं सूक्ष्मशरीरम्, त्रिषु षोडशसु च विस्तारम्, चेतनया युक्तं जीव इति कथ्यते। एतेन, जनः शरीरं गृह्णाति त्यजति च, तेनैव सुखदुःखभीतापीडानन्दानुभवति। यथा लव्कटः तृणजलयोः न त्यजति न तिष्ठति, तथा जनः शरीराभिमानं न परित्यजति, मरणकाले अपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किं तु अन्यथाऽस्ति, स्वप्नवत्; यद् अभूत्, यदस्ति, यद् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम्। यदा इन्द्रियकृतकर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, यावत् अज्ञानं प्रवर्तते, तावत् आत्मनः बन्धः जायते। तस्मात्, तस्य मोक्षार्थम्, सर्वात्मना हरिं पूजय, यः विश्वस्य स्वामी, यस्मात् सृष्टिस्थितिलयाः प्रवर्तन्ते। मैत्रेय उवाच—भगवत्कृपापात्रः नारदः, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् विदाय, सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिरक्षणे नियुक्त्य, कपिलमुनेश्रमं तपस्यै जगाम। तत्र, एकचित्तः स्थित्वा, दृढनिश्चयः, गोविन्दपादपद्मं पूजयन्, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा, भक्त्या तद्रूपत्वम् अवाप। निर्दोष, एषा आत्मविद्या दिव्यर्षिणा गीता; यः पठति, शृणोति वा, स संसारबन्धनात् मुक्तः भवति। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, या विश्वं पावयति, दिव्यर्षेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्धिस्वरूपिणी; यः शृणोति, सः परां गतिं लभते, सर्वबन्धविमुक्तः, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। इयं अद्भुता पारमार्थिकी शिक्षा, या मया प्रप्ताऽद्य, स्त्रीपुंसां धर्मार्थेषु सर्वसंशयान् व्यपोहति, इह च परत्र च। शुक उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानम् अकरोत्, व्रजयोषितः तं द्रष्टुं न शेकुः, तदा ताः स्वनायकविरहिण्यः मत्तदन्तिन्यः इव संतप्यन्ते स्म। ताः भगवत्स्पन्दनस्नेहस्मितवल्गितविलासप्रियालापलीलाभिः सर्वथा मनसा आकृष्टाः, लक्ष्मीपतिं हृदि संस्थाप्य, तस्यैव चरितान्यनुकुर्वन्त्यः, प्रत्येका तं आत्मानं मन्यन्ते स्म। गमनस्मितावलोकनभाषणादिषु, ताः प्रियप्रेयस्याः कृष्णस्य लीलां स्वयमेव अनुकुर्वन्त्यः, अहमेव स इति प्रत्येका मनसा निश्चित्य। समागत्य, तं उच्चैः कीर्तयन्त्यः, वनात् वनं ययुः, उन्मत्तवत् तम् अन्वेषन्त्यः, वृक्षान् अपि पृच्छन्त्यः, ये पृथक् स्थिताः अपि, तस्मिन् पुरुषे परमात्मनि स्थिताः, इव नभः पृच्छन्त्यः। हे अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, नन्दसूनुः कच्चित् इमां दिशं गतवान्? यस्य स्नेहावलोकस्मितैः अस्माकं मनांसि चोरयति?