एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंहंसानां धर्मशास्त्रे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। ततः श्रीकृष्णं परमपुरुषं प्रणीता bee इव वेदानां सारं संग्रहीत्वा निजदासानां ज्ञानविज्ञानामृतं प्रदाय संसारभयापगमाय नमामि। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा स्वयमेव प्रकृतिपतिः, तस्य चरणौ शरणं, यतः लोकानां सुरक्षा उत्पद्यते। स एव प्रियतम आत्मा, यस्माद् किंचित् भयमपि नोत्पद्यते; यः एतद् वेत्ति स एव विद्वान्, तस्यैव हरिः गुरुर्भवति। ततः नारदः उवाच—हे नरश्रेष्ठ! तव प्रश्नः उत्तरितः; अधुना मम वचनं शृणु, रहस्यं निश्चितं विषयं कथयामि। यथा कश्चित् लघु प्राणी मृदुनां मध्ये शरणं याचमानः षड्-पदीनां मधुरगीतैः आकृष्टः तेषां शब्दलोभेन गच्छति, तस्य पुरतः तृण्णमृगाः सदा तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, तं अनवधानं गच्छन्तम्; पश्चात् मृगः व्याघ्रबाणेन विद्धः तं अनुसरति। अस्यार्थः—मृदु स्वभावयुक्तानां स्त्रीणां मध्ये आश्रमशरणं पुष्पगन्धवत् सूक्ष्मम्। कामजन्यं क्षणिकं सुखं सन्दर्शयन्, एकः तत्र संयोगे मनः स्थिरयति। षड्-पदीनां गीतवत् स्त्रीणां मोहिनी वाणी श्रोत्रं हर्षयति। पुरतः तृण्णमृगाः कालरूपेण आयुः ग्रसन्ति, अहर्निशं अनवधानं गृहस्थजीवनं भुञ्जानस्य। तस्माद् व्याघ्रः मृत्युः बाणेन हृदयम् विद्धति। हे राजन्, एतं आत्मानं पश्य, यस्य हृदयम् आर्तम्। अतः मृगस्य आचरणं पश्य, स्वमनः हृदि संयम्य रथिनः रश्मिवत् धारय। स्त्रीसंगं तद्वर्गगीतं च त्यज, क्रमशः हंसशरणं प्राप्य तुष्टः भव, यथाक्रमे निवर्तस्व। राजा उवाच—हे ब्राह्मण! भगवतः वचनं श्रुत्वा मनसि विचिन्तितम्। यदि गुरुजनाः एतद् जानन्ति, तर्हि किमर्थं न कथयन्ति? मम महती शंका तव वाक्यैः निवृत्ता; यत्र इन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र ऋषयः अपि मोहिताः। येन कर्मणा इह जनः शरीरं त्यजति, तेन कर्मणाऽन्यशरीरे तत्र फलं भुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये एष विवादः श्रुतः—कृतानि कर्माणि गूढानि, न तु प्रकटानि। नारदः उवाच—येन कर्मणा यः यत् कुरुते, तेन एव कर्मणा अनन्तरं शरीरं मनसा सूक्ष्मरूपेण फलं भुङ्क्ते। यथा जनः शयनं स्वशरीरं त्यक्त्वा गच्छति, तथा स कर्मफलान्यन्यशरीरे वा तस्मिन्नेव भुङ्क्ते। यद् 'अहं एषः' इति मनसा गृह्णाति, तस्य कर्मणः फलं प्राप्नोति, पुनर्जन्म तेन भवति। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभिः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनःप्रवृत्त्या ज्ञायन्ते। अस्मिन्नेव शरीरे न अनुभवम्, न दृश्यं, न श्रुतम्; किन्तु कदाचित् तद् रूपं अन्तःस्वरूपेण अनुभूयते। तस्मात्, हे राजन्, देहधारी आत्मा तादृशं रूपं प्राप्नोति, यद् शरीरसमुत्थम्; अननुभूतं अर्थं मनसा न गृहीतुं शक्यते। मनः एव जनाय पूर्वरूपाणि, भविष्यरूपाणि, न भविष्यरूपाणि च दर्शयति—शुभं ते अस्तु। अत्र कदाचित् अदृष्टम्, अश्रुतम्, मनसि प्रकटते; तस्मात् स्थलकालकर्मानुसारं अनुमानं कुर्यात्। मनः इन्द्रियगोचराः वस्तु, पुनः पुनः आगच्छन्ति, यथाक्रमं गच्छन्ति; सर्वे जनाः एतद् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सात्त्विके स्थितम्, भगवत्समीपे वर्तते, तदा तमः चन्द्रछायेव नश्यति, एषः प्रकाश्यते। 'अहं' 'मम' इत्येतत् भावः तावत् बाध्यते, यावत् बुद्धिमनइन्द्रियगुणानां अनादिक्रमः अस्ति। स्वप्ने, मूर्छायाम्, दुःखदशायाम्, श्वासविघ्नात् 'अहं अस्मि' इति चेतना न उत्पद्यते—मृत्युतापे अपि। गर्भे, बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादश सूक्ष्मशरीर न प्रकाश्यते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः न दृश्यते। वस्तुनाऽभावे अपि चक्रं न निवर्तते; विषयान् चिन्तयन्, स्वप्नदोषः आगच्छति, यद्यपि तद् असत्यं। पंचधा सूक्ष्मशरीरं, त्रिधा षोडशधा विस्तारितम्, चेतनया संयुक्तम्, जीवः इति कथ्यते। एतेन जनः शरीरं गृह्णाति, त्यजति; सुखं, दुःखं, भयम्, वेदना, हर्षं च अनुभवति। यथा जलतृणयोः जालूकः न गच्छति, न तिष्ठति, तथा जनः मृत्युकाले अपि देहाभिमानं न त्यजति। अदृश्यं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; भूतं, वर्तमानं, भविष्यद्, सर्वं अहर्निशं शयानि। यदा इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, अज्ञानं कर्मणि यावत् अस्ति, तावत् बन्धः आत्मनः न आत्मनः। तस्मात्, मोक्षाय, सर्वात्मना हरिं पूजय, जगत् तं एव पश्य, यस्मात् सृष्टि, स्थितिः, लयः उत्पद्यते। मैत्रेयः उवाच—नारदः, भक्तश्रेष्ठः, हंसमार्गं दर्शयित्वा, तान् आशीर्वाद्य सिद्धलोकं गतः। राजा प्राचीनबरिहिः, राजर्षिः, पुत्रान् सृष्टिसंरक्षणे उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपाय गतः। तत्र, एकाग्रचित्तः, दृढनिश्चयेन, गोविन्दपदपद्मं पूजयन्, सर्वसंगं त्यक्त्वा, भक्त्या तद्रूपं प्राप्नोत्। हे निष्पाप! एषा आत्मतत्त्वकथा दिव्यऋषिणा गीतः; यः पठति वा शृणोति, स संसारबन्धात् विमुक्तः भवति। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, जगत् पावनी, दिव्यऋषेः मुखात् प्रवृत्ता, आत्मशुद्धिस्वरूपा; यः शृणोति, स परमं पदं प्राप्नोति, सर्वबन्धविमुक्तः, पुनः संसारं न भ्रमति। एषा अद्भुतं परमार्थविद्या, यां अहं प्राप्तवान्, स्त्रीपुरुषयोः धर्मसन्देहं सर्वं निराकरोति, इह च परत्र च। शुकः उवाच—यदा भगवान् सहसा अन्तर्धानं कृतवान्, तदा व्रजस्त्रियः तं द्रष्टुं न शक्नुवन्त्यः, दुःखिता अभवन्, यथा गजीनां स्त्रियः स्वनायकवियोगे क्लेशिता। ताः भगवतो गमनं, स्नेहं, हासं, विलासदृष्टिं, मधुरवचनं, रम्यलीलां च स्मृत्वा, लक्ष्मीसंबन्धिनं तं मनसा आकर्ष्य, तस्य क्रियाः अनुकरणं प्रारभन्त, स्वं तं इति अनुभूय। इति एषा कथा श्रीमद्भागवते निर्दिष्टानां श्लोकानां आधारात्, श्रद्धया, सौम्यया च संस्कृतेन अनुवर्णिता।