श्रीकृष्णः, बाहुं प्रसार्य, व्रजसुन्दरीभिः सह आलिङ्गनैः, क्रीडायाः संघर्षैः, स्रस्तबन्धनैः, नखस्पर्शैः च, हासैः, कटाक्षैः, स्मितैः च, कामदेवं प्रबोधयन् ताः रमयामास। ताः गर्विता व्रजनार्यः, श्रीकृष्णस्य महात्मनः कृपां प्राप्य, स्वं भाग्यं भूमौ सर्वाधिकं इति मन्यन्ते स्म। तासां गर्वं दृष्ट्वा, केशवः ताः शमयितुं तद्वत् अनुग्रहीतुं तस्मात् स्थलात् सहसा अन्तर्धानम् अकरोत्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवते परमहंसप्रियम्। अहं तं परमं पुरुषं कृष्णं नमामि, यः मधुकरीव वेदानां सारं ग्रहित्वा, स्वदासान् ज्ञानविज्ञानामृतं दत्त्वा, संसारभयम् अपाकरोति। हरिः सर्वभूतात्मा प्रकृतिपतिः; तस्य पादौ शरणम्, यतः लोकानां शान्तिः। स एव प्रियतम आत्मा, यस्मात् किंचित् अपि भयम् न जायते; यः एतद् वेत्ति, स एव विद्वान्, स एव गुरु, हरिः स्वयम्। नारदः उवाच— हे नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः। अद्य अहं गुह्यम्, निश्चितम् विषयम् वक्तुम् आरभे; त्वं श्रूयाः। एकः अल्पः जीवः, मृदुजनानां मध्ये शरणं याचन्, षड्वर्णीनां मधुरगीतैः आकृष्टः, तेषां शब्दलोभेन, अग्रे तृष्णारूपी व्याघ्रः, यः कदापि तृप्तः न भवति, तं अजानन्, गच्छति; पश्चात् एकः मृगः, व्याधबाणेन विद्धः, तं अनुसरति। अस्यार्थः— मृदुनारीणां मध्ये आश्रमशरणं पुष्पगन्धवत् अल्पम्। कामजन्यं क्षणिकं सुखं अन्वेष्टुम्, एकः संयोगे लीनः भवति। षड्वर्णीनां गीतवत्, नारीणां मधुरवाक् श्रवणे मनः आकर्षति। अग्रे व्याघ्रसमूहवत्, कालः अनवगाह्यं आयुः दिनरात्रि क्षिपति, गृहस्थस्य सुखानुभवे। पश्चात् अविद्यमानः, व्याधः—मृत्युः—बाणेन हृदयम् विदारयति। हे राजन्, एतदात्मानं पश्य, यस्य हृदयम् विद्धम्। तस्मात्, मृगस्य आचारं पश्य, चित्तं हृदि संयम्य, सारथिवत् रश्मीन् धारय। स्त्रीणां संगं, गृहम् गीतं च त्यज, हंसस्य शरणम् आश्रित्य, क्रमशः तृप्तः भव, निवृत्तः। राजा उवाच— हे ब्राह्मण, भगवतः उक्तं श्रुत्वा, चिन्तितं च। यद्यद् ज्ञातम्, तद् आचार्याः न कथयन्ति, किम् कारणम्? तव वचनेन मम महान् संशयः निवृत्तः; यत्र इन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन कर्मणा इह जनः शरीरं त्यजति, तेन कर्मणा अन्यशरीरे तत्र फलं भुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये विवादः—कर्माणि गूढानि, न प्रकटानि। नारदः उवाच— येन कर्मणा यः यत् करोति, तेन कर्मणा एव, सूक्ष्मशरीरेण मनसा च, अनवच्छिन्नम् फलं भुङ्क्ते। यथा पुरुषः शयाने, श्वासमानं शरीरं त्यजति, तथा कर्मफलं स शरीराद्वा अन्यशरीरेण वा अनुभवति। यद् 'अहं एषः' इति मनसा यः गृह्णाति, तेन कर्मणा पुनरुत्पत्तिः। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभिः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनः प्रवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अस्मिन शरीरं न अनुभवम्, न दृष्टम्, न श्रुतम्; किन्तु कदाचित् तद् रूपम् आत्मनि दृश्यते। तस्मात्, हे राजन्, देहसमुत्थं रूपं जीवः प्राप्नोति; अननुभूतार्थः मनसा न गृह्यते। मनः एव पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति, न भविष्यन्ति च, व्यक्तयति—भद्रं ते। अत्र, कदाचित् अदृष्टम्, अश्रुतम्, मनसि प्रकटते; तस्मात् देशकालकर्मानुसारं अनुमानं कुर्यात्। यद् मनः इन्द्रियगोचरं वस्तु, तद् पुनः पुनः क्रमशः आगच्छति, गच्छति; सर्वे जनाः एतद् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थितं, भगवतः समीपे, तदा तमः, चन्द्रछायावत्, नश्यति, एतत् प्रकाश्यते। 'अहं' 'मम' इत्यस्य भावः तावत् तिष्ठति, यावत् बुद्धि-मन-इन्द्रिय-गुणानां अनादि व्यवस्था अस्ति। निद्रायाम्, मूर्छायाम्, दुःखस्य दाहे, श्वासविघाते, 'अहं' इति चेतना न जायते। गर्भे, बाल्ये च, अपरिपक्वतया, एकादशसूक्ष्मशरीरं न प्रकाश्यते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः। वस्तुनः अभावे अपि, चक्रः न स्थग्यते; विषयान् चिन्तयन्, स्वप्नेषु, मिथ्या दुःखम् आगच्छति। पंचसूक्ष्मशरीरम्, त्रिभिः षोडशभिः विस्तारितम्, चेतनया संयुक्तम्, जीवः इति कथ्यते। तेन, जीवः शरीरं गृह्णाति, त्यजति, सुख-दुःख-भय-व्यथा-आनन्दम् अनुभवति। यथा जलतृणस्थः जालूकः न गच्छति, न तिष्ठति, तथा जीवः देहाभिमानं मृत्यु समये अपि न त्यजति। अदृष्टम् दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु अन्यथा अस्ति, स्वप्नवत्; भूतम्, वर्तमानम्, भविष्यद्, सर्वम् दिनरात्रि सुप्तम्। यदा इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, अज्ञानं कर्मणि यावत् तिष्ठति, तावत् जीवात्मनः बन्धः। तस्मात् मोक्षार्थम्, सर्वात्मना हरिं पूजय, जगत् तस्य एव इति पश्य, यतः सृष्टि-स्थितिलयः उत्पद्यते। मैत्रेयः उवाच— भगवद्भक्तश्रेष्ठः नारदः, हंसमार्गं दर्शयित्वा, तान् विसृज्य, सिद्धलोकं जगाम। राजा प्राचीनबर्हिः, पुत्रान् सृष्टिपालनम् उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपाय गतः। तत्र, एकाग्रचित्तः, दृढः, गोविन्दस्य पदकमलं पूज्य, सर्वसंगं त्यक्त्वा, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप। हे पापवर्जित, एषा आत्मविद्या दिव्यऋषिणा गीता; यः पठति, शृणोति वा, स संसारबन्धनात् विमुक्तः। एषा मुकुन्दस्य पुण्यकीर्ति, यः विश्वं पावयति, दिव्यऋषिसदृशस्य मुखात् प्रवृत्ता, शुद्धात्मा; यः शृणोति, स परमं पदं प्राप्य, सर्वबन्धविमुक्तः, पुनः संसारं न गच्छति।