श्रीकृष्णः गोपीभिः सह शीतल-वालुकायुक्ते रम्ये तटाकुले प्रविश्य तत्र सुरभि-पुण्य-संयुक्तेन मन्द-सुगन्धिना कुमुद-गन्ध-वहता वातेन सन्तुष्टः क्रीडां चकार। तत्र स भगवान् बाहुप्रसारणैः, आलिङ्गनैः, क्रीडित-सङ्घर्षणैः, स्रस्त-मेखलाभिः, नख-स्पर्शैः, हास-विलोकन-स्मितैः च व्रज-सुन्दर्यः कामदेवम् उद्दीपयन् हर्षयामास। एवं महात्मना श्रीकृष्णेन प्राप्त-सम्मानाः ताः गर्विता योषितः स्वं पृथिव्यां सर्वासां भाग्यवतितमाः इति मन्यन्ते स्म। तेषां तु स्व-भाग्य-जनितं गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव क्षणाद् अन्तर्धानमकरोत्, ताः स्त्रियः प्रशमयितुं तासां च हिताय। एतेन प्रकारेण दशमस्कन्धस्य प्रथमेऽर्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवत-महापुराणे परम-परमहंस-शास्त्रे निर्दिष्टः अस्ति। अहं तं पुरुषोत्तमं कृष्णं वन्दे, यः मधुपः इव वेदानां सारं ग्रहित्वा स्व-भक्तेभ्यः ज्ञान-विज्ञानामृतं दत्वा संसार-भय-नाशनाय उपदिशत्। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः स्वामी, यस्य पादौ शरणं, यतः लोके जनानां श्रेयः सम्पद्यते। स एव प्रियतम आत्मा, यस्मात् किंचित् अपि भयम् न जायते; तं यः वेत्ति, स एव विद्वान्, स एव गुरुः, हरिः स्वयम्। नारदः उवाच—हे नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः; इदानीं रहस्यं निश्चिन्त्य शृणु। यथा लघु-चरः कश्चित् मृदु-स्वभावानां मध्ये शरणं वाञ्छन् षड्जिह्वक-गीत-रागे लुब्धः तेषां ध्वनिं अनुसरन्, अघोषित-पूर्व-शत्रु-युतं मार्गं न पश्यन्, अग्रे तु तृष्णया निवार्यते, पृष्ठतः तु व्याघ्रः शराघातेन पिडितः मृगः अनुयाति। अस्यार्थः—मृदु-स्वभावानां स्त्रीणां मध्ये आश्रयः तपोवनस्य सुमन्द-सौरभं इव; विषय-सुखलोलुपः, संग-रसे मनसा स्थिरः भवति। षड्जिह्वक-गीतवत् स्त्री-संवादः श्रोत्रं मोहयति। अग्रे, काल-रूप-श्वभिः इव, आयुः अहर्निशं अलक्ष्यं क्षप्यते; गृह-जीवने रममाणः तु मृत्युः, व्याघ्रः इव, शरं क्षिपति। हे राजन्, एवं हृदय-विद्धं आत्मानं पश्य। तस्मात्, मृगस्य आचरितं दृष्ट्वा, स्व-मनः हृदि संयम्य, सारथिः इव इन्द्रियाणि निगृह्य, स्त्री-संगं च गीत-संगं च परित्यज्य, क्रमशः हंस-शरणं प्रपद्य, तृप्तः भव। राजा उवाच—हे ब्राह्मण, यद् भगवता उक्तं श्रुत्वा चिन्तितं च मया; तद् ज्ञात्वा अपि किमर्थं आचार्याः न प्रकाशयन्ति? मम महद् संशयं तव वचो निवारितम्; यत्र इन्द्रिय-गम्यं नास्ति, तत्र मुनयः अपि मुह्यन्ति। येन कर्मणा यः कुर्वन् शरीरं त्यजति, तेनैव कर्मणा अन्ये देहे तत्र फलं अनुभवति। इदं वेदविदां विवादः—कर्माणि गूढानि, अप्रकटानि इति। नारदः उवाच—येन कर्मणा यः कुर्वन्, तेनैव परत्र सूक्ष्म-शरीर-मनसा अविच्छिन्नं फलं भुङ्क्ते। यथा सुप्तः प्राणन् देहम् उत्सृजति, तथा कर्मफलानि स्व-देहे वा अन्यत्र वा भुङ्क्ते। यद् अहम् अस्मि इति मनसा गृह्णाति, तेनैव कर्मणा पुनर्जन्म लभते। यथा मनः इन्द्रिय-क्रियाभ्यां गम्यते, तथा पूर्वदेह-कर्माणि मनः-चेष्टाभ्यः ज्ञायन्ते। अनेन देहे न अनुभवितं, न दृष्टं, न श्रुतं; तथापि कदाचित् तद् रूपं अन्तः पश्यति। तस्मात्, देहसम्भवात् तादृशं रूपं जीवः प्राप्नोति; प्रत्यक्षानुभवात् रहितं अर्थं मनसा न गृह्यते। मन एव पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति, न भविष्यन्ति, सर्वं दर्शयति। अत्र कदाचित् अदृष्टं अश्रुतं च मनसि जायते; तस्मात् देश-काल-कर्मभ्यः अनुमानं कुर्यात्। सर्वे विषयाः मनः-इन्द्रिय-गम्याः, क्रमशः आगच्छन्ति गच्छन्ति च; सर्वे जनाः अनेन अनुभवम् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं, भगवत्-समीपे स्थितम्, तदा तमः चन्द्र-छायेव नश्यति, इदं प्रकाशते। अहम् इति मम इति च भावः, बुद्धि-मनः-इन्द्रिय-गुण-समूहे, अनादौ, यावत् तिष्ठति, तावत् निवार्यते। सुषुप्तौ, मूर्च्छायाम्, दुःख-काले, प्राण-विघातेन, अहम् इति न जायते, मृत्यौ अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादश-लिङ्ग-शरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः। विषय-अभावे अपि, प्रवृत्तिः न निवर्तते; विषयान् चिन्तयतः, स्वप्नेऽपि अनर्थः जायते, यद्यपि असत्यः। एवं पञ्चविधं लिङ्ग-शरीरं, त्रिभिः षोडशभिः च विस्तारितं, चेतना-संयुक्तं जीवः इत्युच्यते। एतेन, जीवः शरीराणि गृह्णाति त्यजति च, अनेन एव सुख-दुःख-भय-पीडानन्दान् अनुभवति। यथा लेशा तृणे जलं च न त्यजति न तिष्ठति, तथा जीवः शरीराभिमानं मृत्यौ अपि न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किं तु अन्यथा वर्तते, स्वप्नवत्; यत् भूत्वा, यत् सन्, यद् भविष्यन्, सर्वं अहर्निशम् सुप्तम्। यदा इन्द्रिय-कृतं कर्म पुनः पुनः चिन्तयति, अज्ञानं कर्मणि यावत् तिष्ठति, तावत् आत्मनः बन्धः जायते। तस्मात्, तस्मात् मोक्षाय, सर्वात्मना हरीं उपास्य, यः विश्वस्य कारणं, सृष्टि-स्थित्यन्त-हेतुं, तं पश्य। मैत्रेय उवाच—नारदः, भक्त-श्रेष्ठः, हंस-पथं दर्शयित्वा, तान् विदाय, सिद्धलोकं जगाम। राजर्षिः प्राचीनबर्हिः, पुत्रान् सृष्टि-रक्षाय उपदिश्य, कपिलाश्रमं तपः कर्तुं गतः। तत्रैकाग्रचित्तः दृढव्रतः, गोविन्द-पादारविन्दं पूजयन्, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, भक्त्या तद्रूपत्वं प्राप। एषा आत्मविद्या दिव्य-ऋषिणा गीताऽस्ति; यः पठति शृणोति वा, स संसार-बन्धात् विमुच्यते।