शुकः उवाच— तासां क्लेशपूर्णवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः श्रीभगवान् स्वात्मरमः सन् अपि, तासु गोपीषु प्रीतिमान् सस्मितमधुरं विलोक्य ताः प्रसादयामास। ताभिः सुमुखीभिः परितः परिवृतः, श्रीअच्युतः श्वेतमल्लिकामुकुलसदृशस्मितप्रभः, ताराराशौ पूर्णचन्द्र इव, तासां मध्ये विराजमानः आसीत्। ताः शतशः स्त्रियः स्वयम् गीतानि गायन्त्यः, अपि च भगवतः गीतानि गायमानाः, वैजयन्तीमाल्यभूषितः स भगवान् वनं शोभयन् विचचार। अनन्तरं सः गोपीभिः सह शीतलसिकतासमेतं तटम् उपेत्य, सुमधुरसुगन्धिनि शीतलसुरभिसंवाहिते वातायिते तटे क्रीडयामास। सः श्रीकृष्णः प्रसारितभुजैः आलिङ्गनैः, हासैः, विलासैः, मृदुलस्मितैः, मृगनयनावलोकनैः, स्रस्तमेखलाभिः, नखस्पर्शैः च रमणीयाभिः वृजाङ्गनाभिः सह कन्दर्पं जागरूकयन्, ताः परमसुन्दरीः गोपीः आनन्दयामास। एवं महात्मनः श्रीकृष्णस्य कृपां लब्ध्वा, ताः गर्विता योषितः स्वं भूमौ सर्वासां श्रेयसीमिति मन्यमानाः अभवन्। तासां तु तेन सौभाग्येण जातगर्वं दृष्ट्वा, क्षणेनैव केशवः तस्मात् तस्मिन्निवात् अन्तर्हितः अभवत्, ताः प्रशमयितुं तासां च कृपां कर्तुं। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः— श्रीमद्भागवतमहापुराणे परमं परमहंससंहितायाम्। अहं तं पुरुषोत्तमं श्रीकृष्णं नमामि, यः मधुप इव वेदानां सारं समुद्धृत्य, स्वभृत्यानां संसारभीतिनाशाय ज्ञानविज्ञानामृतं दत्तवान्। स एव सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः स्वामी, यस्य चरणौ शरणं, येन लोके जनानां श्रेयः सम्पद्यते। स एव प्रियतम आत्मा, यस्मात् किंचित् अपि न भयं जायते; य एवं वेत्ति, स एव विद्वान्— तादृशः विद्वान् हरिः स्वयमेव आचार्यः। नारदः उवाच— हे नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः; इदानीं मम वचः शृणुष्व, रहस्यं निश्चिन्त्यं वक्ष्यामि। एकः लघुजीवः, मृदुभिः सह संगम्य, षड्ग्रीवगीतैः मोहितः, तेषां शब्दलोभेन गच्छन्, अग्रे तृष्णया न तृप्तैः वृकशृङ्गैः अनादृत्य, पश्चात् व्याघ्रबाणहतः मृगः तं अनुयाति। अस्यार्थः— स्त्रीणां मृदुत्वे आश्रमशरणं सौरभस्य पुष्पस्य इव स्वल्पम्; कामजन्येऽल्पसुखे संलग्नः, मनसा तत्रैव लीनः, षड्ग्रीवगीतवत् स्त्रीणां मधुरवाक्यैः चित्तं मोह्यते। पुरतः तृष्णारूपा वृकाः, कालः, अनवधि जीवनं भक्षयन्ति, गृहवासे रममाणस्य न ज्ञायते; पश्चात् मृगः इव मृत्युः, शरैः हृदयमाविश्य, तं अनुसरति। हे राजन्, एवं विद्धात्मानं पश्य। तस्मात्, मृगस्य वृत्तिं दृष्ट्वा, आत्मनः मनः हृदि संयम्य, सारथिवत् वशे स्थापय; स्त्रीसंगं, गोष्ठगीतं च त्यक्त्वा, हंसशरणं शरणं गच्छ, क्रमशः आत्मारामः भूत्वा विरजस्व। राजा उवाच— हे ब्रह्मन्, भगवतः वचनानि श्रुत्वा चिन्तितानि च; यदि एतद् ज्ञात्वा, आचार्याः किमर्थं न वदन्ति? हे ब्रह्मन्, तव वाक्यैः मम महत्संशयः नष्टः; यत्रेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र ऋषयः अपि मोहिताः भवन्ति। येन येन कर्मणा इह मनुष्यः कृत्यं कृत्वा, देहमुत्सृज्य, तत्रैव तस्य फलं अन्येन देहे अनुभवति। एषा वेदविदां मध्ये विवादः— कृतानि कर्माणि अप्रकटानि इति कथ्यन्ते। नारदः उवाच— येन येन कर्मणा यः करोति, तेनैव सः परत्र, सूक्ष्मशरीरेण मनसा च, तानि फलानि अनुविन्दति। यथा स्वपन्तं श्वसन्तं देहं पुरुषः त्यजति, तथा सः स्वदेहस्य वा अन्यस्य वा फलं अनुभवति। यद् यद् ‘अहं अस्मि’ इति मनसा गृह्णाति, तस्यैव कर्मणः फलं प्राप्नोति, तेन पुनर्जन्म भवति। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभ्यां अनुमान्यते, तथा पूर्वदेहकृतानि कर्माणि मनःचेष्टाभ्यः ज्ञायन्ते। एतेन देहे न दृष्टं, न श्रुतं, न अनुभूतं; तथापि कदाचित् तद्रूपं आत्मन्येव दृश्यते। तस्मात्, हे राजन्, देहसमुत्थं रूपं आत्मा प्राप्नोति; अप्रत्यक्षार्थः मनसा न गृह्यते। मन एव मनुष्याय पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति च, अभविष्यन्ति च, प्रकाशयति— भवतु ते कल्याणम्। अत्रापि, कदाचित् अदृष्टं, अश्रुतं च मनसि प्रकाशते; तस्मात् देशकालकर्मानुसारं अनुमानं कुर्यात्। मनसाम् इन्द्रियाणां च विषयाः यथाक्रमं आगच्छन्ति गच्छन्ति च; सर्वेषां एषा समानानुभूतिः। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थितं, भगवत्सन्निधौ, तदा तिमिरं चन्द्रस्य छायेव निवर्तते, इदं प्रकाशते। ‘अहं’ ‘मम’ इति विचारः, यावत् बुद्धिमनःइन्द्रियगुणसंघातस्य अनादित्वात्, न निरुध्यते। स्वप्नकाले, मूर्च्छायाम्, दुःखसमये, प्राणविच्छेदात्, ‘अहं अस्मि’ इति विज्ञानं न जायते— मृत्युदाहे अपि। गर्भे च बाल्ये च, अपक्वत्वात्, एकादशसूक्ष्मशरीरम् अप्रकाशते, यथा अमावस्यायां चन्द्रः। विषयाभावे अपि, चक्रं न निवर्तते; विषयानुस्मृत्या, स्वप्नदोषः अपि आगच्छति, यद्यपि तदसत्यम्। एवं पञ्चविधं सूक्ष्मशरीरं, त्रिभिः षोडशभिः च विस्तारितं, चेतनासंयुक्तं जीव इति कथ्यते। अनेन एव पुरुषः देहान् गृह्णाति, त्यजति च; अनेन एव सुखदुःखभयशोकसुखानि अनुभवति। यथा जलतृणयोर् उपरि गृध्रः न तिष्ठति, न त्यजति, तथा पुरुषः देहाभिमानं मृत्युकाले अपि न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु स्वप्नवत् अन्यथा अस्ति; यद् भूतं, यदस्ति, यद् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रं सुप्तवत्। यदा इन्द्रियकृतानि कर्माणि पुनः पुनः चिन्तयति, यावत् अज्ञानं कर्मणि स्थितं, तावत् बन्धः आत्मनः न आत्मनः। तस्मात्, तस्माद्बन्धमोक्षाय, सर्वात्मना हरिं अर्चय, यः विश्वस्य स्रष्टा, पालकः, संहरणकर्ता च। मैत्रेयः उवाच— स भक्तश्रेष्ठः नारदः, हंसपथं दर्शयित्वा, तान् अभिवाद्य, ततः सिद्धलोकं जगाम।