त्रिषु लोकेषु का स्त्री तव मधुरस्मितमधुरवचनैः दिव्यकर्मभिश्च मोहितचित्ता न स्यात्? तव सौन्दर्यस्य दर्शनमात्रेण गवोऽपि, विहङ्गमाः, तरवः, मृगाश्च प्रमोदं यान्ति—कः तर्हि विमुञ्चेत् हृदयस्पन्दनम्? नूनं त्वं व्रजमध्यमे देवतानां रक्षार्थं यथा आद्यः प्रभुः, तथा भीतिव्यथाहरणाय अवतीर्णः। दुःखार्तबन्धो, त्वं स्वकीयैः पद्मकरैः पाणिभिः दास्याः स्त्रियः दग्धवक्षःस्थलमस्तकान् स्पृशस्व। एवं तासां क्लेशपूर्णवचनानि श्रुत्वा योगीश्वरः स्वात्मरामः श्रीकृष्णः सस्मितम् अवदत्, ताः गोपीः संतोषयन्। सः ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, येषां मुखानि तस्यैव कटाक्षेण विकासितानि, स्वेच्छया शुक्लकुन्ददन्तस्मितेन विराजमानः, नक्षत्रमण्डले चन्द्रमिव, तासां मध्ये बभासे। शतशः स्त्रीणां मध्ये प्रमुखया गीतानि गायमानः, गीयमानश्च, वैजयन्तीमाल्यं बिभ्रद्वनं शोभयन् विचचार। स गोपीभिः सह सरिदतीरं प्रविश्य, शीतलरेणुकान्तरे, सुखसुगन्धिपवनेन पद्मगन्धिनाऽनुगम्यमानः, क्रीडया प्रमुदितः। बाहुप्रसारणैः, आलिङ्गनैः, क्रीडायुद्धैः, मुक्तमेखलाभिः, नखस्पर्शैः, हासैः, वीक्षणैः, स्मितैश्च, कृष्णः कामदेवं प्रमोदयन्, व्रजसुन्दरीः सन्तोषयत्। एवं महात्मनः कृष्णस्य कृपां लब्ध्वा, ताः गर्विता योषितः स्वं स्वं भाग्यं लोके श्रेष्ठममन्यन्त। तासां तु गर्वं दृष्ट्वा, योऽयं सौभाग्यसमुत्थः, केशवः तत्रैव ताः सन्तोषयन् अदृश्यः अभवत्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं पवित्रं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। सर्वेषां पुरुषोत्तमः स कृष्णः, यः वेदानां सारं मधुपः इव संगृह्य, स्वदास्यानां संसारभयापनयनाय ज्ञानविज्ञानामृतं प्रदत्तवान्, तस्मै नमः। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः प्रभुः; तस्य पादौ एव शरणं, येभ्यः लोकजनानां अभयम् उपजायते। स एव प्रियतम आत्मा, यस्मिन्नेव किंचिदपि भयम् नास्ति; य एतद्वेत्ति, स एव पण्डितः, स चाचर्यः—हरिरेव। नारद उवाच—नरश्रेष्ठ, यद् पृष्टं त्वया, तत् उत्तरं सम्यक् उक्तम्। इदानीं रहस्यं, निश्चितमर्थं, शृणु, यथा वक्ष्यामि। कश्चन लघुजीवः, मृदुभिः साधुभिः सह गच्छन्, षड्जिह्वकृतगीतसुराभिलाषः, तेषां शब्दे लुब्धः, पुरतः तृण्णां संख्यया अमितान् वृकान्, येषां तृष्णा नास्ति, न पश्यन्, पृष्ठतः मृगः, यः व्याधधनुष्केण विद्धः, तम् अनुगच्छति। अस्यार्थः—मृदुभाविनां स्त्रीणां मध्ये आश्रमस्य शरणं सौरभ्यवत् लघु; कामसम्भूतं क्षणिकसुखं प्राप्तुम् इच्छन् संगतौ लीनः भवति। षड्जिह्वकृतगीतवत् स्त्रीणां मधुरवाक्यं श्रोत्रं हरति। पुरतः वृकपुंगववत् कालः, यो दिनरात्रौ आयुः क्षपयति, न ज्ञायते। गृहस्थजीवने लीनः, पृष्ठतः व्याधबाणेन विद्धमृगवत् मृत्युः अनुप्रविश्य हृदयम् विदारयति। हे राजन्, एष आत्मा एवम् द्रष्टव्यः। तस्मात्, मृगस्य आचरणं निरीक्ष्य, स्वमनः हृदये निगृह्य, सारथिवत् रेणून् संयम्य, स्त्रीसंगं, गोसंगीतं च त्यक्त्वा, हंसाश्रयं क्रमशः प्रपद्य, तृप्तः भूत्वा, शनैः शनैः निवर्तस्व। राजा उवाच—हे ब्राह्मण, यद् भगवता उक्तं, तद् श्रुत्वा, मनसि सञ्चिन्त्य, चिन्तयामि—किं कारणं, ये जानन्ति, तेऽपि आचार्याः न प्रकटयन्ति? तव वचोभिः मम संशयः निवारितः; यत्रेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र ऋषयः अपि मुह्यन्ति। येन येन कर्मणा अत्र जनः कर्ता, देहम् उत्सृज्य, तेन तत्र अन्यदेहे फलं भुङ्क्ते। इदं वैदिकेषु विदुषां विवादवचनम्—कर्माणि किल गूढानि, न प्रकटानि। नारद उवाच—येन येन कर्मणा जनः करोति, तेन तेन कर्मणा, सूक्ष्मशरीरमना एव, तत्र तत्र फलं भुङ्क्ते, न विच्छेदः। यथा स्वप्नदशायां जाग्रतः शरीरं त्यजन्ति, तथैव सः तेन वा अन्येन वा शरीरं कर्मफलं अनुभवति। यद् अहं इति मनसा गृह्णाति, तस्यैव कर्मणः फलं लभते, तस्मात् पुनर्जन्म भवति। यथा मनः इन्द्रियकर्मभिः गम्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनः प्रवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अस्मिन्नेव शरीरे न दृष्टं न श्रुतं न अनुभूतं, किन्तु कदाचित् तद् आत्मनि स्फुरति। तस्मात्, देहसमुत्थं रूपं जीवः प्राप्नोति; अदृष्टार्थं मनसा न गृह्यते। मनः एव जनस्य पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति, न भविष्यन्ति च दर्शयति—भद्रं ते। अत्र कदाचित् अदृष्टम् अपि मनसि प्रकटते; तस्मात् देशकालकर्मानुसारं अनुमानं कार्यम्। ये ये विषयाः मनसाम् इन्द्रियाणां च गम्याः, ते पुनः पुनः आगच्छन्ति, गच्छन्ति च; सर्वे जनाः एषां अनुभवम् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थिरं, भगवतः समीपे निवसति, तदा तिमिरं, यथा चन्द्रस्य छाया, नश्यति, इदं च प्रकाशितम् भवति। अहं मम इति बुद्धिमानसेंद्रियगुणसम्पाते, अनादौ, यावत् व्यवस्थितिः, तावत् एव प्रवाहः। स्वप्नस्मृत्यवस्थासु, दुःखकाले, प्राणविच्छेदे, मृत्युदाहे च, अहं इति न भवति। गर्भावस्थायां बाल्ये च, अपरिपक्वत्वात्, एकादशकं सूक्ष्मशरीरं न प्रकाशते, यथा अमावास्यायां चन्द्रः। विषयाभावेऽपि प्रवाहः न निवर्तते; विषयानुस्मरणात् स्वप्नेऽपि दुःखम् उपजायते, यद्यपि तदसत्यम्। एवं पञ्चविधं सूक्ष्मशरीरं त्रिभिः षोडशभिः च विस्तारितम्, चेतनासंयुक्तं चेतन्यं जीव इति कथ्यते। तेनैव जनः देहान् गृह्णाति, त्यजति च; तेनैव सुखदुःखभयपीडानन्दान् अनुभवति। यथा लेशा तृणजलयोः मध्ये न त्यजति, न तिष्ठति, तथा जनः शरीरसम्बन्धं मृत्यौ अपि न त्यजति। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, किन्तु स्वप्नवत् अन्यथैव अस्ति; यद् अतीतं, यदस्ति, यद् भविष्यति, सर्वं दिनरात्रौ सुप्तम् इव। यदा कर्मेन्द्रियकृतानि पुनः पुनः चिन्तयति, तावत् अज्ञानवशात् कर्मणि बन्धः आत्मन्यात्मन्येव जायते।